De Hollandse Chopin

Gerard von Brucken Fock was in het eerste kwart van de twintigste eeuw een opvallende figuur in de Nederlandse muziekwereld. Zijn romantische kamermuziek en pianostukken hebben een zeldzaam hoog niveau. Edvard Grieg noemde deze Zeeuw naar aanleiding van diens 24 Praeludien opus 15 zelfs 'de Hollandse Chopin'. Dirigent Willem Mengelberg sprak uit bewondering voor zijn orkeststukken van 'één van onze meest talentvolle componisten'. Tegenwoordig is Von Brucken Fock vrijwel vergeten. Hij was een criticus van de maatschappij en van zijn tijd, maar zat vooral zichzelf in de weg en klampte zich vast aan zijn geloof in het Koninkrijk Gods. Zijn levensverhaal leest als een roman, zijn muziek is van een overrompelende schoonheid. 

Voorwoord 11
Inleiding 13
Bij de 2e, herziene druk 16
Afkortingen 18
1 Een gevoelige jongen 19
De familie (Von Brucken) Fock 19
De familienaam Von Brucken Fock 21
Hij moet worden verbeterd 23
Jaren des onderscheids 25
2 Muziekstudie in Utrecht en Berlijn 29
Te geniaal voor schoolopgaven 32
De vioolsonates 33
3 Journalistieke vingeroefeningen 36
Een wankele adolescent op reis 38
4 Voorspel van een huwelijk 41
Een cellosonate 43
Sechs Spanische Tänze opus 3 45
5 Zucht naar roem 47
Talent voor tragiek? 48
Von Brucken Fock en J.S. Bach 50
De Altvioolsonate in d klein – ‘Es ist vollbracht’ 51
Het enge Middelburg 53
De invloed van een spiritistische dominee 55
6 De nieuwe muziekcriticus van De Amsterdammer 58
De muzikale infrastructuur van de hoofdstad in 1888 62
Het wapen van de spotternij 63
Ridicule muziek in een holle ton 64
Het gezag van Joseph Alberdingk Thijm 66
Een muziekesthetische discussie 67
Kán een Messias in de muziek wel komen? 69
De goede oogst van 1889 73
De Sonate für Klavier und Bratsche opus 5 75
7 Kritiek en zelfkritiek 77
Henrik Ibsen en een huwelijkscrisis 78
Lev Tolstoj is tegen de muziek 81
Liefde uit een flesje 83
Een roemloze aftocht 86
Fin de siècle 87
8 De christen-anarchist 90
Een Tolstoj in Zeeland 91
Bekering en vlucht voor erkenning 95
De bekering volgens William James 96
9 l’Armée du Salut 99
La Maréchale en de muziek 103
Jonkvrouw Pompe van Meerdervoort kwijnt weg 106
Een verzakking en een hart van steen 108
Monsieur Fock est un cadavre 110
‘Wij moeten lege tonnen worden’ 111
Stroomafwaarts 114
Kan muziek schilderen? 115
10 De Vrije Evangelische Gemeente in Amsterdam 117
In het voetspoor van Vincent van Gogh 120
Exotisme? De Spaanse dansen opus 13 en de Slavische dansen opus 6 122
11 Geestelijke en profane werken 124
De Hollandse Chopin 127
De 24 Præludien opus 15 van de Hollandse Chopin 128
Het Mengelbergmilieu 146
Voorop met Jan Toorop 149
12 Een lied van verlangen 153
Een verre geliefde 156
De gepubliceerde liederen 158
13 Een triomftocht voor de componist
alleen 163
De wederkomst van Christus in het Concertgebouw 165
De christelijk revolutionairen Evert en Jozal 167
Teleurstellingen 170
14 Rondom de revolutionaire opera Jozal 172
Wereldpremières van gedeelten uit de opera Jozal (Otterlo en Den Haag) 175
Het tweede Nederlandse Muziekfeest (1912) 176
De schilder 179
15 De twee hoornen van het beest 183
De bestorming van het Concertgebouw 185
Vermalen door Vermeulen 188
16 Vlucht uit de muziek en terugkeer 191
Röntgen gaat tot op het bot 210
Een fuga op GHGBF 211
Ilona Durigo, de gedroomde zangeres 212
Ongepubliceerde liederen en orkestliederen 213
De mislukkingskunstenaar 215
De telkens bloedende wond 217
17 Eenzaam en alleen 220
Spanningen met Marie 221
De knagende tand des tijds 223
18 Het meest zuivere muzikaal genot 226
De psychologie van de veeg 229
Een nieuwe noodlottige verleiding? 231
Het kruis 234
Een nagekomen recensie 235
Overpeinzingen en laatste preludes 238
Von Brucken Fock geniaal? 240
Muzikaal testament: 152 late pianopreludes 241
Retouches en parodieën 242
19 Requiem 245
Een pols van 140 en een rustige berceuse 247
Bij verstek geridderd 248
Epiloog 251
Bronnen 253
Verantwoording 257
Noten 260
Composities en register 283
Literatuur 290
Register op persoonsnamen 293

'[...] Met veel zwart-wit foto’s, een fraai kleurenkatern en voorzien van een cd met historische en moderne opnamen, is de in 2021 verschenen biografie een rijk en veelzijdig boek. [...] Met De Hollandse Chopin is de geschiedschrijving over Nederlandse componisten van de generatie 1860 een biografie rijker. Het toenmalige Nederlandse muziekleven wordt hierin vanuit een andere invalshoek belicht, ook, of misschien juist, omdat het hier niet gaat “om een groot genie” (Ed Spanjaard). Omdat Von Brucken Fock ook als schilder voor het voetlicht komt (vooral dankzij het kleurenkatern), kan een meer algemeen publiek worden aangesproken, waartoe de fraaie vormgeving bijdraagt.' - Désirée Staverman in TVNM 73.1 (2023) 224-227

'[...] Hoe zijn pianomuziek klonk, weten we pas sinds kort dankzij het onderzoek van Eric Matser en de daarop geïnspireerde concertuitvoeringen en -opnamen. [...] Het boek van Matser belicht de indrukwekkend levensloop en de keuzes die Gerard von Brucken Fock in zijn leven maakte op basis van zijn eigen brieven, dagboeken, artikelen en muziekkritieken alsnog de publicaties van tijdgenoten. [...] Woord, beeld en klank komen in deze biografie, net als in het leven van Gerard von Brucken Fock, bij elkaar en vullen elkaar aan in een kleurrijk portret van deze veelzijdige kunstenaar.' - Olga de Kort in Piano Bulletin 2022-1, p.95

'[...] Componist en biograaf delen een voorkeur voor resolute oordelen maar kunnen ook goed tobben. Het is geen boek dat ik voor mijn plezier las [...] maar dat als bron van informatie zeer nuttig is. [...] In ieder geval ben ik blij met de informatie en met de opnamen van de twee orkestwerken die beslist een moderne live-uitvoering verdienen.' - Emanuel Overbeeke op opusklassiek.nl mei 2022

'[...] De biografie bevat een genereus gevulde cd met nieuwe en oude opnames van onder meer pianomuziek, een fragment uit de opera Jozal en de Bretonse suite voor orkest. Von Brucken Fock blijkt een vakbekwaam componist wiens oeuvre het verdient om te worden verkend. Eric Matser heeft dat nauwgezet gedaan. Hem komt de eer toe de onhandige en verlegen, maar ook arrogante en emotionele componist aan de vergetelheid te hebben ontrukt en tot leven te hebben gebracht. [...] Matser vertelt het hele verhaal van deze moeilijke man met groot talent. [...]' - Gerard Scheltens in Luister april 2022

'Verbazingwekkend, vaak zelfs verbijsterend, is de biografie van de vrij wel onbekende Zeeuwse componist, schilder en muziekjournalist Gerard von Brucken Fock ( 1859- 1935), geboren op het dertiende-eeuwse slot Ter Hooge, achter de duinen in het Walcherse Koudekerke. [...] Van allen werd de naam in gouden letters geschilderd op het balkon van het Concertgebouw. behalve van Van Goudoever en Von Brucken Fock. Hij is mede daardoor tegenwoordig vrijweI onbekend. Maar nu doet Matser zijn best om daarin verandering te brengen met zijn onwaarschijnlijk gedetailleerde boek, inclusief werkenlijst en cd, en het organiseren van concerten door Nederlandse musici, ook te volgen via YouTube. Het is ongelooflijk hoe Matser met zijn suggestieve en beeldende geschrijf het moeizame multi-talent Von Brucken Fock tot leven wekt, ook met de vele kleurenreproducties van zijn schilderrijen in diverse stijlen, van Haagse School met sc>ms abstraherende zeegezichten tot expressionisme.[...]' - Kasper Jansen in Argus 30 maart 2022, p. 21

'[...] Het boek is een waarachtig travail d’amour van Eric L. Matser. Het is prachtig gedrukt en geïllustreerd met tal van foto’s en kleurenreproducties van Von Brucken Focks schilderijen.' - in Villa d'Arte-Pianist dec 2021

Leo Samama over De Hollandse Chopin: 'Wie kent tegenwoordig de naam Gerard Von Brucken Fock? Als componist of als schilder? Toch wordt zijn muziek de laatste jaren weer vaker uitgevoerd en moeten we erkennen dat zijn veelzijdige en omvangrijke oeuvre zonder meer een plek op het concertpodium verdient. Zijn schilderijen, pastels en tekeningen passen bovendien naadloos in de ontwikkelingen van zijn tijd, waaronder die van de Haagse School. Von Brucken Fock, voor familie en vrienden Geert Fock, was zoals veel van zijn landgenoten geen componist die voor de troepen uitliep. Hij oriënteerde zich met geestdrift op Chopin, Schumann en Brahms, al was hij later evenmin afkerig van de muziek van met name Debussy. Door zijn vele preludes voor piano kreeg hij de naam een Hollandse Chopin te zijn, maar dat oordeel verschaft ons een scheef beeld van zijn muzikale vermogens. Het is daarom de hoogste tijd dat zijn omvangrijke oeuvre omsloten wordt. De gedetailleerde biografische studie van Eric Matser is daarom een zeer welkome bijdrage en zal, naar ik hoop, meer musici overreden de muziek van Von Brucken Fock op het repertoire te nemen en zijn schilderingen tentoon te stellen. Omdat ze dat verdienen, maar ook om ons een beter beeld te verschaffen van deze veelzijdige, rusteloze alleseter, de componist, pianist en organist, koordirigent, heilsoldaat en schilder Gerard von Brucken Fock.'

Vermeld in: Stretto 5 april 2025 & Stretto 4 nov. 2025