Terug!

Onder de weinige Joden die na de oorlog terugkwamen uit de concentratie- en vernietigingskampen, waren zes leden uit het Concertgebouworkest. Zij konden hun plaatsen weer innemen, samen met zes Joodse collega’s die uit de onderduik kwamen.

Hoe is het mogelijk dat zo uitzonderlijk veel Joodse orkestleden de oorlog hebben overleefd? Was dit te danken aan het prestige van het Concertgebouworkest en zijn wereldberoemde eerste dirigent Willem Mengelberg? Of is dat een mythe en hebben anderen de Joodse orkestleden geholpen? Wat heeft het voor hen betekend om zonder een vaste baan de oorlog door te komen en daarna de draad van hun leven en loopbaan weer op te pakken?

Aan de hand van zeventien levensverhalen wordt verteld over gedwongen ontslag, onderduik, deportatie en, in de meeste gevallen, terugkeer van de Joodse musici uit het Concertgebouworkest.

Willem de Haan is als emeritus hoogleraar verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij deed onderzoek naar internationale (oorlogs)misdrijven in historisch perspectief en schreef over Joodse musici in een kamporkest het boek Tango of Death. The Creation of a Holocaust Legend. Leiden: Brill 2023.

Voorwoord 7

Deel 1 Wat is gebeurd
1 Inleiding 13
2 Van hoogtepunt naar dieptepunt 18
3 Ontslag 27
4 Het Joodsch Symphonie Orkest 33
5 Barneveld 46
6 Westerbork 51
7 Theresienstadt 63
8 Bevrijding 75
9 Terug in het orkest 81
10 Slot 86

Deel 2 Zeventien levensverhalen
Siegfried (Sieg) Jacques de Boer 100
Samuel Brill 103
Simon Furth 109
Simon Gomperts 111
Emanuel Haagman 112
Joël (Jo) Hekster 115
Joseph (Joop) Koen 119
Benjamin (Ben) Meijer 122
Jacques (Jacq) Muller 125
Louis (Lou) Pens 128
Lion (Léon) Rudelsheim 131
Louis Salomons 137
Joseph (Jo) Sloghem 140
Salomon Hartog (Sal) Snijder 143
Rozalie (Rosa) Spier 146
Samuel (Sam) Tromp 152
Zoltán Székely 158

Bijlagen
Bijlage 1 Dossier Herzieningsverzoek Lion Rudelsheim 174
Bijlage 2 Dossier Herzieningsverzoek Zoltán Székely 177

Noten 179
Verantwoording illustraties 245
Literatuur 247

'De boeiende studie van Willem de Haan is ondanks de soms gedetailleerde uiteenzettingen met naam en toenaam van zovele andere musici dan de zeventien betrokkenen – immers elke behandelde musicus had zelf weer een heel netwerk om zich heen –, vlot geschreven en buitengewoon informatief. [...] Ondanks de typo’s hier en daar en het gemis van een namenregister, is dit boek nu al een onmisbare bron voor wie een beeld wil krijgen van wat er tijdens de Tweede wereldoorlog met de Joodse musici van het Concertgebouworkest is gebeurd en hoe zij daarna de draad weer probeerden op te pakken.' - Leo Schama, '‘Terug!’ is nu al een onmisbare bron', Jonet.nl, 25 oktober 2026

Op 20 oktober 2026 was Willem de Haan te gast in Podium op NPO Klassiek. Luister het fragment terug.

'[...] Zoveel talent is verloren gegaan.', Robbert Blokland in De Telegraaf, 14 oktober 2026

Lees ook: Liesbeth Houtman, ´De levens achter de namen van zeventien Joodse orkestleden´ op Concertgebouw.nl, 13 oktober 2026 

'[...] Willem de Haan (81) tekende de levens op van Joodse musici uit het Concertgebouworkest: ‘Dirigent Mengelberg heeft er niets mee te maken gehad dat zij op een beschermde lijst kwamen. [...]', Maxime Smit in Het Parool 9 oktober 2026