Gemaakt op reis

Rijke jongeren vertrokken in de zeventiende eeuw op Grand Tour: een educatiereis die hen onder andere tot Frankrijk en Italië bracht. Tijdens deze reis, die onderdeel was van hun algemene opvoeding, deden zij ervaringen en kennis op die werden bijgehouden in een reisjournaal.

De hier onderzochte verzameling reisjournalen brengt in kaart hoe jonge reizigers reflecteerden op hun eigen identiteit en hoe zij een gunstig beeld van zichzelf presenteerden, als wereldburger en vrome protestant, voor familie die thuis meelas en meeleefde.

Verantwoording 9
Woord vooraf 11
1 Itinerarium 13
1.1 Claudespiegel 13
1.2 Stand van zaken 15
1.3 Corpus 18
1.4 Theoretisch kader 20
1.5 Presentatie van de route 22
2 Vertrek 24
2.1 De educatiereis 24
2.2 Bronnen van ervaring 29
2.2.1 Verre vriendschap 30
2.2.2 Dichter bij het vreemde 30
2.2.3 Brieven aan het vaderland 36
2.3 Het reisverslag: een diepteboring 42
2.3.1 Lezers en functies 43
2.3.2 Genese 48
2.3.3 Reisverslagen en egodocumenten 59
3 Frankrijk en de Loire 63
3.1 Inleiding 63
3.2 Educatie en status 65
3.3 Beelden van Frankrijk 83
3.4 Langs de Loire 90
3.4.1 ‘Die van de religie’: protestantse bondgenoten 93
3.4.2 Een graad aan de universiteit 105
3.4.3 Een fatsoenlijke educatie 113
3.4.4 Meertaligheid 118

4 Parijs 129
4.1 Inleiding 129
4.2 Stadsobservatie en stadsbeschrijving 132
4.2.1 Zes blikken op Parijs 140
4.3 Leven op stand 145
4.3.1 De eerste contacten 146
4.3.2 Kasboeken en consumptiepatronen 149
4.3.3 Kleding, kunst en boeken 152
4.3.4 Recreatie 158
4.4 ‘Je vous remercie’: audiënties en status 165
4.4.1 De koning in Versailles 167
4.4.2 De audiënties van Laurens Gronovius 171
4.5 Conclusie 176
5 Gevaren onderweg 177
5.1 Inleiding 177
5.2 Liminaliteit en masculiniteit 178
5.3 Vrouwelijk schoon 182
5.4 Gevaarlijke routes 191
5.4.1 Over de Alpen 197
5.4.2 Een blik in de krater 202
5.4.3 Dobberend op een ijsschots 205
5.5 Vrouwen op reis 212
5.5.1 Angstige dames op de Schelde 217
5.5.2 Verslagen van vrouwen 220
5.6 Conclusie 223
kleurkatern 225
6 Italië 241
6.1 Inleiding 241
6.2 Religie, conflict en tolerantie 242
6.3 Beelden van Italië 253
6.4 Rome: katholieke confrontaties 258
6.4.1 Vieren van het Heilige Jaar 260
6.4.2 Relieken en scepsis 265
6.4.3 Protestantse spot 271
6.5 Florence: geschiedenis van een bekeerling 279
6.6 Conclusie 291

7 De terugweg 293
7.1 Inleiding 293
7.2 Nationale identiteit en kosmopolitisme 295
7.3 Grenservaringen in Keulen 298
7.3.1 Achter de bergen 300
7.3.2 Geld, tijd en taal 304
7.3.3 Grenzen van geloof 307
7.3.4 De nabijheid van thuis 309
7.4 Blik op het vreemde 316
7.4.1 Stereotypen en nationale imago’s 317
7.4.2 De in- en uitwendige mens 327
7.4.3 Tussen vreemd en vertrouwd 336
7.5 Maagdenburg en Zwammerdam: oorlog en nationale trauma’s 342
7.6 Bazel: geleerde herinneringen 350
7.7 Delft en Chatham: vaderlandse herinneringen 356
7.8 Conclusie 366
8 Terugkomst 368
8.1 Conclusie 368
8.2 Discussie 376
9 Bibliografie 378
10 Indices 422

'[...] Ook de lezer die via het egodocument het verleden graag dicht benadert, zal smullen van Moss’ werk. Vooral op basis van de gedegen analyse van het rijke en uitgebreide bronmateriaal, draagt deze studie bovendien onomstotelijk bij aan de stand van de wetenschap van de vroegmoderne Nederlandse reis.' - Hanneke Ronnes in BMGN Low Countries Historical Review Vol. 139 (2024)

'[...] Wie interesse heeft in dit onderwerp in relatie tot alle vormen van 'literatuur' (brieven, kladjes, reisnotities, tekeningen, gedichten en populaire reisgidsen) kan met dit boek zijn hart ophalen. De narratieve constructie van deze reisverslagen doet vermoeden dat ook gemikt werd op een breder publiek dan alleen de eigen familie en vrienden. [...] Een schat aan gegevens wordt aangereikt; het resultaat van tien jaar onderzoek in 107 reisverslagen! De bibliografie is ronduit indrukwekkend. Uitvoerige indices op persoonsnamen dn plaatsnamen completeren deze uitgave. Een welkome aanvulling op wat in het (recente) verleden op dit gebied eerder verschenen is.' - Ruud Hoogenboom in KDOV-blad zomer 2023, p. 22-24

'Alan Moss dook in een groot aantal van deze reisjournalen. In Gemaakt op reis brengt hij in kaart hoe jonge reizigers reflecteerden op hun eigen identiteit en hoe zij een gunstig beeld van zichzelf presenteerden, als wereldburger en vrome protestant, voor familie die thuis meelas en meeleefde. [...]' - Saskia Balmaekers op ciaotutti.nl juni 2023

Vermeld in: Internationale Neerlandistiek Vol. 62, No 1 (2024), Linschoten Vereeniging Nieuwsbrief april 2023