1 Christelijke beginselpolitiek en vrouwenbeweging 9
1.1 1.1.1 Inleiding 9
1.1.2 Beginselpolitiek 9
1.1.3 Verzuiling als tijdperk van modernisering 11
1.2 Onderzoeksvraag 14
1.2.1 Historiografie en wetenschappelijke relevantie 14
1.2.2 Thema en vraagstelling 18
1.2.3 Periodisering 20
1.3 Methode van onderzoek en wetenschappelijk kader 20
1.3.1 Bronnen 20
1.3.2 Conceptueel kader en begripsdefinitie 22
1.3.3 Beantwoording van de onderzoeksvragen 24
1.4 Ontstaansgeschiedenis van dit proefschrift 25
2 Moederschap als ideaal. Opvattingen over de maatschappelijke positie van
vrouwen in de katholieke sociale leer, 1880-1967 27
2.1 Historische context 27
2.1.1 Van standenmaatschappij naar constitutionele rechtsstaat 27
2.1.2 Van standenmaatschappij naar constitutionele rechtsstaat 28
2.2 Neothomisme en katholieke organisatie- en partijvorming 30
2.3 Ontwerp van een neothomistische visie op vrouw en samenleving,
1880-1930 36
2.3.1 Encyclieken van paus Leo xiii 36
2.3.2 Het ideaalbeeld van het moederschap. Moraaltheologen
voorzien de leer van een praktische uitwerking 40
2.3.3 Doorwerking 53
2.4 Herijking, actualisering en relativering, 1930-1967 57
2.4.1 Encyclieken over de maatschappelijke positie van vrouwen 57
2.4.2 Pauselijke uitspraken van Pius xi en Pius xii, 1931-1958 61
2.4.3 Vernieuwingen in de katholieke sociale leer 63
2.4.4 Moraaltheologen en de katholieke wetenschapsbeoefening 67
2.4.5 Neothomisme en politiek 76
2.5 Van absolute naar relatieve waarheid 77
3 Gods ‘ordinantiën’ voor heel het leven. Opvattingen over de
maatschappelijke positie van vrouwen in het neocalvinisme, 1880-1967 82
3.1 Neocalvinisme en protestantse organisatie- en partijvorming 82
3.1.1 Antirevolutionair en christelijk-historisch 82
3.1.2 Naar een nieuwe calvinistische maatschappijleer 86
3.2 De gereformeerde beginselen als richtsnoer 92
3.2.1 In de voetsporen van Luther en Calvijn 92
3.2.2 Het ‘vrouwenvraagstuk’: Kuyper 99
3.2.3 Het ‘vrouwenvraagstuk’: Bavinck 106
3.3 Opinievorming en doorwerking, 1918-1960 112
3.3.1 Bavinck, Kuyper en de christelijke vrouwenbeweging 112
3.3.2 Popularisering van het neocalvinistische moederschapsen
gezinsideaal 118
3.4 Behoud en herijking van het neocalvinisme, 1930-1967 121
3.4.1 Gereformeerde versus hervormde theologische posities 121
3.4.2 De gereformeerde theologie: heroriëntatie op Bavinck 125
3.4.3 Herbezinning op de gereformeerde beginselen 128
3.5 Gehechtheid aan de klassieke neocalvinistische theologie 131
4 Vrouwenkiesrecht in de christelijke politiek, 1905-1967 134
4.1 Beginselpolitiek: het ideaal van het ‘gezinshoofdenkiesrecht’,
1905-1913 135
4.1.1 ‘Mits natuurlijk geen vrouwen’ 135
4.1.2 Het vrouwenkiesrecht komt op de politieke agenda 139
4.1.3 Het kabinet-Heemskerk (1908-1913): poging tot
invoering van het gezinshoofdenkiesrecht 150
4.2 Besluitvorming over het algemeen kiesrecht, 1913-1922 154
4.2.1 Hernieuwde reflectie op vrouwelijk politiek burgerschap 154
4.2.2 De Kamerdebatten van 1916 over de Grondwetsherziening 158
4.2.3 Commotie binnen de arp, 1916-1917 165
4.2.4 Het kabinet-Ruijs de Beerenbrouck, 1918-1922 169
4.3 De plaats van vrouwen in de partij: opvattingen en praktijken,
arp, chu, rksp en kvp, 1918-1967 180
4.3.1 Beginselpolitiek in de arp, 1918-1940 180
4.3.2 Beginselpolitiek in de chu en rksp, 1918-1940 187
4.3.3 Vrouwen brengen vernieuwing: chu en kvp, 1945-1967 192
4.3.4 Vrouwen brengen vernieuwing: arp, 1940-1967 195
4.4 Vrouwenkiesrecht: beginsel en praktijk 206
5 Arbeid van gehuwde vrouwen in de christelijke politiek, 1904-1967 210
5.1 Arbeid van gehuwde vrouwen 210
5.2 1904-1925: Totstandkoming van een beginselpolitiek over de
arbeid van gehuwde vrouwen 211
5.2.1 De maatschappelijke positie van gehuwde vrouwen wordt
een politiek issue 212
5.2.2 Mag de overheid een ethisch regime opleggen? 219
5.2.3 Economische recessie en beginselpolitiek 224
5.2.4 Uit eerbied voor het huwelijk 227
5.3 1930-1940: Gezinspolitiek wordt beginselpolitiek 234
5.3.1 Programmatische vernieuwing binnen de rksp 234
5.3.2 De beperking van vrouwenarbeid: een principiële manier
van werkloosheidsbestrijding 237
5.3.3 Controverse over het wetsontwerp-Romme 243
5.4 1945-1967: Vrouwen brengen vernieuwing 251
5.4.1 Hoogtij van de gezinspolitiek 253
5.4.2 Vrouwen in de arp, chu en kvp problematiseren de
bestaande opvattingen 257
5.4.3 1955: De ‘Kleuterwet’ zet het debat op scherp 266
5.4.4 Vrouwen zetten de discussie voort 276
5.5 Gehechtheid aan beginselen in tijden van modernisering 279
6 Principes en parlement 283
6.1 Historiografie 283
6.2 Mens en maatschappijvisie met betrekking tot de positie van
vrouwen 284
6.3 Parlementaire standpuntbepaling over kiesrecht en arbeid van
vrouwen 291
6.4 Ter afsluiting 294
Afkortingen 299
Documentatie 301
Literatuur en overige gedrukte bronnen 303
Summary 320
Verantwoording afbeeldingen 325
Personenregister 327
Over de auteur 331