Omstreden maaltijd

Maaltijden zijn van alle tijden. Waar mensen samenkomen, wordt er gegeten. Het samen eten, dwars door rangen, standen en culturen heen, kan mensen met elkaar verbinden. Deze inzichten, die uit dit onderzoek naar voren komen, lijken maar weinig te zijn doorgedrongen tot de vrijzinnige geloofstraditie. Vrijzinnig geloven en de kerkelijk-liturgische maaltijd staan van oudsher op gespannen voet met elkaar. Het ritueel is zelfs lange tijd afgeschaft geweest. En daar waar het ritueel vandaag de dag binnen vrijzinnige kringen gepraktiseerd wordt, is de frequentie laag en blijven er mensen weg. 

Dit boek geeft inzicht in de achtergronden en argumenten die aan de weerstand ten grondslag liggen. Naast een gedegen historische analyse geeft dit onderzoek tevens een vernieuwende impuls aan de rituele maaltijd. Hierbij spelen inzichten vanuit de vroegchristelijke maaltijdpraktijk en vrouwenstudies een belangrijke rol. Tot dusver ontbrak het aan een systematische reflectie op de vrijzinnige maaltijdpraktijk. Dit maakt deze studie zowel uniek als urgent. 

1 Inleiding 9 1.1 Probleemverkenning 9 1.2 De liturgische maaltijd in de vrijzinnige geloofspraktijk 11 1.3 Het belang van rituelen 13 1.4 De maaltijd als ritueel 15 1.5 Probleemstelling en onderzoeksvragen 18 1.6 Methode van onderzoek 18 2 Geschiedenis en praktijk van de christelijke maaltijdviering 22 2.1 Inleiding 22 2.2 De vroegchristelijke beweging en de antieke maaltijd 23 2.2.1 De open tafelgemeenschap van Jezus 24 2.2.2 Paulus en de vroegchristelijke maaltijdpraktijk 28 2.2.3 De maaltijd volgens de Didachè 31 2.3 De ontwikkeling van de christelijke maaltijd in de eerste eeuwen 34 2.4 Vroeg-liturgische reflecties over de maaltijd 38 2.5 Brood en wijn; de kerkelijke leer van de transsubstantiatie 42 2.6 De rol van de maaltijd in de opbouw van de geloofsgemeenschap 47 2.7 Conclusie 53 3 Historiek en karakteristiek van het vrijzinnig protestantisme in Nederland 55 3.1 Inleiding 55 3.2 Achtergrond en context van de Nederlandse vrijzinnigheid 55 3.2.1 Afbakening van de term vrijzinnigheid 56 3.3 Het verstand en het gevoel als kenmerken van vrijzinnigheid 59 3.3.1 De rationele pool van de vrijzinnigheid 60 3.3.2 De ervaringsgerichtheid binnen de vrijzinnigheid 61 3.4 Het Nederlands vrijzinnig protestantisme in vogelvlucht 64 3.5 Vrijzinnige opvattingen en richtingen 68 3.5.1 De Groningers 68 3.5.2 De linksmodernen 71 3.5.3 De rechtsmodernen 72 3.6 Poging tot organisatie en de vrijzinnige ‘kerkelijke wending’ 74 3.7 ‘Armoe aan vormingsvermogen’: het modernisme onder vuur 78 3.8 De zoektocht naar religieuze integriteit: kritiek op de maaltijd 81 3.9 Conclusie 82 4 Debat I: De gebroeders Hugenholtz. Gemeente zonder maaltijd 84 4.1 Inleiding 84 4.2 Geloof verdraagt geen compromis 84 4.3 ‘Een blijde, onvergetelijke dag’ 88 4.4 De theologische opvattingen van de gebroeders Hugenholtz 89 4.5 Kritiek op de kerkelijke maaltijdviering 93 4.6 De erfenis van de gebroeders Hugenholtz 96 4.7 Conclusie 98 5 Debat II: B.C.J. Mosselmans en de Groningse remonstranten. Een tijdelijk afscheid van de maaltijd 100 5.1 Inleiding 100 5.2 ‘Wij hebben wat anders en beters te doen’ 100 5.3 De strijd tegen ‘letterknechting en vormvergoding’ 102 5.4 Waarom de kerkelijke vormen moesten sneuvelen 104 5.4.1 Kritiek op de doop 105 5.4.2 Kritiek op de liturgische maaltijd 106 5.5 De vraag naar de geloofsrelevantie van de kerkelijke vormen 107 5.6 De worsteling met de kerkelijke vormen in bredere context 108 5.7 De Groninger remonstranten en het avondmaal; geen definitief afscheid 111 5.8 Conclusie 113 6 Debat III: K. Beversluis en de vrijzinnig hervormden. Waarde en onwaarde van de kerkelijke maaltijd 114 6.1 Inleiding 114 6.2 Karel Albertus Beversluis en de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden 114 6.3 De strijd om de geloofsvrijheid 119 6.4 De inzet vanuit de VVH voor de kerkvernieuwing 121 6.5 Beversluis’ vrijzinnige opvattingen 124 6.6 De maaltijdviering als het hart van het christelijk geloof 125 6.7 Conclusie 132 7 Debat IV: L. van Holk en zijn liturgisch ontwerp van de maaltijdviering 133 7.1 Inleiding 133 7.2 Een veelzijdig verbinder 134 7.3 Van Holks opvattingen over kerk en vrijzinnig geloven 137 7.4 Van Holk over de kerkelijke maaltijd 141 7.5 ‘De goddelijke offerande, een godsdienstig ontwerp’ 143 7.6 Kritiek of onbegrip? 145 7.7 Conclusie 147 8 Debat V: M. van Leeuwen. Oecumenische verbreding van de liturgische maaltijd 148 8.1 Inleiding 148 8.2 Van Leeuwens opvattingen over liturgie 149 8.3 De remonstrantse maaltijdpraktijk 151 8.4 De maaltijd vanuit oecumenisch perspectief beschouwd 155 8.5 Hoe het verder ging na Lima 158 8.6 Conclusie 163 9 De maaltijd als articulatie van kwetsbaarheid en hoop 164 9.1 Inleiding 164 9.2 De oogst van de verkende debatten 165 9.3 Het geleefde leven als theologisch vertrekpunt 167 9.4 De vroegchristelijke maaltijdpraktijk als kader van betekenisgeving 171 9.5 De kerk als ‘veldhospitaal’ 173 9.6 Tot slot: een pleidooi voor vrijzinnig maaltijdvieren 179 Samenvatting 181 Summary 187 Bronnen en literatuur 192 Over de auteur 204

'[...] Met deze dissertatie geeft Hiemstra een waardevol inzicht in de Nederlandse vrijzinnigheid. De vragen uit de vrijzinnigheid over wetenschap en geloof, over rede en gevoel zijn nog steeds actueel. [...]' - Joanne Seldenrath in Woord & Dienst febr. 2023, p. 35

Vermeld in: Kerk & Zo mei 2023, p. 43