‘Stadt van gewelt off van justicie?’

Dit boek is nog niet verschenen. Wie het bestelt krijgt het direct na verschijnen (januari 2026) toegezonden.

Wat gebeurde er als een Alkmaarder in de middeleeuwen de wet overtrad? Hoe veranderde de manier waarop stadsbestuurders, rechters en burgers dachten over misdaad en straf door de eeuwen heen?

In Stadt van gewelt off van justicie? laat historicus Maarten Müller de historische bronnen zelf aan het woord. Aan de hand van rechtbankdocumenten en rekeningen van de schout onderzoekt hij hoe criminaliteit en rechtspraak zich ontwikkelden in Alkmaar en omgeving. Daarbij valt een trend op die we ook in andere steden zien: zowel geweldsmisdrijven als justitieel geweld namen af, en ook andere vormen van criminaliteit kwamen steeds minder vaak voor.

Müller plaatst deze ontwikkeling in een bredere context, met inzichten uit de evolutionaire psychologie en culturele antropologie. Hij laat zien hoe middeleeuwse opvattingen over ‘goed bestuur’ en burgerschap bijdroegen aan een veiliger samenleving. Burgers zagen hun stadgenoten steeds meer als medeburgers, groepsleden met gedeelde belangen. Degenen die erbuiten vielen – vooral mensen zonder vaste woonplaats – konden overigens nog altijd op weinig begrip rekenen wanneer zij de wet overtraden.

Het boek besluit met een vergelijkend onderzoek naar ernstige misdaden in het baljuwschap van de Nijenburg, ten oosten van Alkmaar. 

Maarten Müller studeerde economische en sociale geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam en was docent en later natuurbeheerder/aannemer. Als historicus onderzoekt hij al jaren middeleeuwse en vroegmoderne bronnen over misdaad en straf in Hollandse steden, met als doel deze toegankelijk te maken voor een breed publiek. Eerder verschenen van zijn hand Misdaad en straf in een Hollandse stad: Haarlem, 1245-1615 (2017) en Misdaad en straf in een Hollandse stad: Haarlem, 1673-1811 (2023).

1 Inleiding 9
1.1 Opzet en structuur 9
1.2 Historiografische en theoretische uitgangspunten 11
2 Misdaad en straf van de middeleeuwen tot het eind van de Bourgondisch -Habsburgse periode: 1254-1570 15
2.1 Bronnen 15
2.2 Procedures en dwangmiddelen gedurende de middeleeuwen 24
2.3 Strafrechtelijke procedures omstreeks 1550 35
2.4 Bestraffing van ernstige misdaden omstreeks 1550 39
2.5 Trends en patronen 55
3 Misdaad en straf van circa 1575 tot 1811: de bronnen 58
3.1 Normatieve bronnen 58
3.2 Bronnen van de praktijk 65
4 Procedures en dwangmiddelen van circa 1630 tot 1811 71
4.1 Middeleeuwse grondslag 71
4.2 Civiel en crimineel, sommier, extra-ordinair en ordinair 74
4.3 Rechtsbijstand, beroep en tortuur 81
4.4 Verstekprocedure, submissie, compositie en handtasting 84
5 Misdaad en straf van circa 1630 tot 1811: aantallen, patronen en ontwikkeling 88
5.1 De bestraffing van ernstige en minder ernstige misdrijven 88
5.2 Dodelijk geweld 100
5.3 Zelfdoding 103
5.4 Niet-dodelijk geweld, agressief gedrag en oproer 104
5.5 Vermogensdelicten als diefstal, roof, heling 109
5.6 Bedelarij en landloperij 115
5.7 ‘Valscheden’ en accijnsontduiking 117
5.8 Zedenmisdrijven 119
6 Conclusies 125
6.1 Continuïteit 126
6.2 Verandering 129
Aanhangsel
7 Ernstige misdrijven en hun bestraffing in het Baljuwschap van de Nijenburgh in de 17de en 18de eeuw: een vergelijking tussen platteland en stad Alkmaar 132
7.1 De grenzen 132
7.2 De Hoge Vierschaar en zijn bronnen 133
7.3 Lichamelijk geweld 134
7.4 Vermogensdelicten 137
7.5 Bedelaars en ‘Heijdens’ 138
7.6 Zedenmisdrijven 142
7.7 Straffen, morele kaders en tortuur 143
Bronnen en literatuur 148
Archieven 148
Literatuur en uitgegeven bronnen 148