“We klagen tegenwoordig vaak over een gebrek aan objectiviteit in de pers,” zegt historicus Joop Koopmans. “Maar als je kijkt naar vroeger, dan was het nieuws veel gekleurder dan nu.” Met die opvallende constatering begint het verhaal achter 'Het nieuws verbeeld', het boek waarin Joop Koopmans de fascinerende wereld van de achttiende-eeuwse nieuwsvoorziening onderzoekt.
Centraal staat de Europische Mercurius, een van de belangrijkste Nederlandstalige nieuwspublicaties van de achttiende eeuw.
In een tijd zonder fotografie, sociale media of live verslaggeving vormden kranten, pamfletten en rijk geïllustreerde periodieken dé manier waarop mensen op de hoogte bleven van oorlogen, politieke conflicten en internationale gebeurtenissen. Maar hoe betrouwbaar was dat nieuws eigenlijk? En hoe onafhankelijk kon de pers zijn in een tijd van censuur en politieke gevoeligheden?
Het nieuws verbeeld laat zien hoe nieuws, propaganda, beeldvorming en commercie al eeuwenlang nauw met elkaar verweven zijn.
Nieuws vóór het vaderland
Volgens Joop Koopmans verschilde de pers van toen fundamenteel van die van nu.
“Die kranten van toen gaven zelfs helemaal geen meningen,” legt hij uit. “De feiten die erin stonden waren allemaal vóór het vaderland, vóór het eigen land. Want je durfde niet tegen je eigen land te schrijven.”
Dat had alles te maken met censuur. In de Republiek bestond vooral censuur achteraf: schrijvers en drukkers konden worden bestraft nadat iets gepubliceerd was. Daardoor ontstond vanzelf zelfcensuur.
“Die makers van media wisten precies wat wel en niet door de beugel kon.”
Kritische journalistiek zoals we die vandaag kennen bestond nauwelijks. Kranten beschreven vooral gebeurtenissen op een veilige, toegestane manier. Buitenlandse ambassadeurs hielden de Nederlandse pers bovendien scherp in de gaten en klaagden geregeld over publicaties die hen niet bevielen. Toch betekende dat niet dat er geen debat was. Meningen verschenen vooral in pamfletten.
“Die waren anoniem omdat men zo de censuur probeerde te omzeilen.”
De 'Europische Mercurius': tussen krant en geschiedenisboek
Tegen die achtergrond groeide de Europische Mercurius uit tot een invloedrijke publicatie. Het tijdschrift verscheen twee keer per jaar en bracht een overzicht van het belangrijkste Europese nieuws.
“In feite zat het tussen de krant en de geschiedschrijving in,” vertelt Koopmans. “Het was eigenlijk al een voorloper van geschiedenisboeken.”
Dat was precies de kracht van de Europische Mercurius. Waar kranten losse berichten publiceerden, maakte dit tijdschrift van het nieuws een samenhangend verhaal. Lezers konden gebeurtenissen over langere tijd volgen en begrijpen hoe conflicten of politieke ontwikkelingen afliepen. Daarmee kreeg nieuws voor het eerst iets van historische duiding. Bovendien bood het tijdschrift ruimte voor uitgebreide illustraties – iets wat gewone kranten toen nauwelijks konden.
Waarom titelprenten zo belangrijk waren
Een van de opvallendste onderdelen van de Europische Mercurius waren de rijk gedetailleerde titelprenten. Die functioneerden als echte blikvangers.
“Dat waren eigenlijk de omslagen van toen,” zegt Joop Koopmans.
Boeken werden in de achttiende eeuw vaak ongebonden verkocht. Kopers lieten vervolgens zelf een band maken bij een boekbinder. Daardoor zagen veel boeken er aan de buitenkant hetzelfde uit. Juist daarom waren titelprenten belangrijk: ze trokken de aandacht en gaven een indruk van de inhoud. Op die prenten stonden allerlei actuele gebeurtenissen afgebeeld: oorlogen, politieke conflicten, epidemieën en natuurrampen. Maar opvallend genoeg gebeurde dat vaak via klassieke mythologische figuren.
Mythologische goden als nieuwsvertellers
Wie een titelprent van de Europische Mercurius bekijkt, ziet figuren als Mercurius, Mars of prinses Europa opduiken tussen rookwolken, slagvelden en politieke symbolen. Dat was geen toeval.
“Die klassieke mythologie werd gebruikt om zaken uit te leggen,” vertelt Koopmans. “Dat was ook praktisch, want men kon natuurlijk niet overal foto’s maken.”
Mercurius – de bode van de goden – symboliseerde vanzelfsprekend het nieuws. Mars stond voor oorlog. Prinses Europa verwees naar het Europese continent. De mythologische beeldtaal hielp lezers ingewikkelde gebeurtenissen sneller te begrijpen. Tegelijkertijd waren die klassieke symbolen relatief neutraal in een religieus verdeelde samenleving.
“In een wereld van katholieken en protestanten was het handiger om prinses Europa af te beelden dan bijvoorbeeld Maria.”
Dat maakte klassieke mythologie bijzonder geschikt voor nieuwsillustraties.
Nieuws voor een elitepubliek
De Europische Mercurius was niet bedoeld voor iedereen. Lezers moesten niet alleen kunnen lezen, maar ook de symboliek begrijpen.
“Dit was toch echt voor een geschoold en rijker publiek.”
De boeken waren duur en verschenen vaak in luxe banden in boekenkasten van welgestelde burgers. Anders dan kranten werden ze niet weggegooid.
“Kranten kwamen bij het oud papier terecht, maar dit was echt iets voor de boekenkast.”
Dat blijkt ook uit latere boekenveilingen, waar complete reeksen van de Europische Mercurius nog lang werden verkocht en verzameld. Het tijdschrift had daarmee niet alleen een informatieve functie, maar ook een zekere statuswaarde.
Censuur, schandalen en sensatie
Hoewel de meeste uitgevers voorzichtig opereerden, waren er ook schrijvers die de grenzen opzochten. Een bekend voorbeeld is Jacob Campo Weyerman.
“Die ging op een gegeven moment mensen chanteren,” vertelt Koopmans. “Hij dreigde dingen openbaar te maken als hij geen geld kreeg.”
Weyerman werd uiteindelijk gearresteerd en belandde in de Gevangenpoort in Den Haag. Zijn verhaal laat zien hoe kwetsbaar de grenzen tussen journalistiek, satire, propaganda en sensatie in die tijd konden zijn.
Waarom de Europische Mercurius verdween
Rond 1750 kwam langzaam een einde aan de Europische Mercurius. Waarom precies, blijft onduidelijk.
“Ik heb nergens een aankondiging gevonden van: we stoppen ermee.”
Waarschijnlijk speelde een combinatie van factoren een rol. Er kwam meer concurrentie van andere jaarboeken en maandelijkse nieuwsoverzichten. Daarnaast verhuisde de uitgave van Amsterdam naar Den Haag en wisselde de publicatie meerdere keren van uitgever. Ook de kwaliteit van de beroemde titelprenten ging achteruit.
“In het begin werkten grote kunstenaars mee, maar in de laatste jaren zie je dat de kwaliteit minder wordt.”
De indrukwekkende kopergravures maakten plaats voor eenvoudiger illustraties van onbekende makers. Daarmee verloor de publicatie een belangrijk deel van haar aantrekkingskracht.
“Eigenlijk is het een beetje als een nachtkaars uitgegaan.”
Waarom Het nieuws verbeeld vandaag relevant is
Met Het nieuws verbeeld laat Joop Koopmans zien dat discussies over objectiviteit, propaganda en beeldvorming allesbehalve nieuw zijn. De vragen die achttiende-eeuwse lezers bezighielden, spelen vandaag nog steeds. Hoe onafhankelijk kan journalistiek werkelijk zijn? Welke rol spelen beelden in nieuwsvoorziening? En hoe beïnvloeden machthebbers wat mensen te lezen krijgen?
Juist daarom biedt Het nieuws verbeeld niet alleen een inkijk in de geschiedenis van de Nederlandse pers, maar ook een verrassend actuele reflectie op de media van nu.
Meer lezen?
Benieuwd naar de wereld van de achttiende-eeuwse pers, titelprenten, censuur en nieuwsvoorziening in de Republiek? In Het nieuws verbeeld ontdekt u hoe nieuws eeuwen geleden al balanceerde tussen informatie, commercie en propaganda.
Bekijk ook de video hieronder, waarin Joop in gesprek gaat met uitgever Thys Ver Loren van Themaat over zijn boek.