Jonkheer Barthold Reinier de Geer van Jutphaas vond zelf dat er in zijn leven weinig bijzonders was gebeurd. Toch laat een biografie zien dat zijn levensverhaal allesbehalve oninteressant is.
In dit interview vertelt historicus en theoloog Cees Huisman onder andere over zijn onderzoek voor Jhr. Barthold Reinier de Geer van Jutphaas 1791-1840, waarom hij De Geer een ‘solitair theoloog’ noemt en wat zijn leven ons leert over zijn tijd.
Hoe kwam je op het idee om dit boek te schrijven?
"Barthold Reinier de Geer van Jutphaas kwam min of meer toevallig op mijn pad nadat ik mijn boek over Pierre Chevallier had voltooid. Tijdens het onderzoek naar het leven van deze Waalse predikant kwam ik erachter hoe interessant een briefwisseling tussen vader en zoon kon zijn en raakte ik in de ban van egodocumenten.
Zo ben ik op zoek gegaan naar materiaal dat het kenmerk van een persoonlijke signatuur droeg én interessant genoeg was om uit te werken tot een boek. In die zoektocht kwam De Geers autobiografie Mijn levensverhaal mij als het ware tegemoet.
Toen ik de autobiografie eenmaal had gelezen, dacht ik: hier zit een boek in. Maar dat weet je pas zeker als je het boek ook daadwerkelijk hebt geschreven …"
De Geers autobiografie wordt bewaard in het Utrechts Archief en was online in te zien. Ik kon dus op mijn eigen studeerkamer in alle rust en wanneer het mij schikte de belangrijkste bron raadplegen.
Kun je iets vertellen over je onderzoek voor dit boek?
"De Geers autobiografie wordt bewaard in het Utrechts Archief en was online in te zien. Dat scheelde veel tijd. Toen ik in de jaren 90 van de vorige eeuw onderzoek deed naar sporen van Gerardus Kuypers (1722-1798) tijdens zijn hoogleraarschap aan de universiteit van Groningen, ben ik vele malen afgereisd naar Groningen. Ik moest dan van tevoren stukken aanvragen, bijvoorbeeld van Senaatsvergaderingen. Ter plekke kon ik daar aantekeningen van maken. Een heel tijdrovende klus! Ik kon nu dus op mijn eigen studeerkamer in alle rust en wanneer het mij schikte de belangrijkste bron raadplegen en deze meteen op mijn laptop transcriberen en er aantekeningen over maken.
Daarnaast heb ik twee reisverslagen van De Geer bestudeerd en het verhaal van zijn belevenissen tijdens die reizen in mijn boek verwerkt. Ook heb ik zijn publicaties bestudeerd, die allemaal via Google Books zijn in te zien. Daar hoorde ook zijn dissertatie bij over Bileam, die in het Latijn is gesteld. Verder heb ik archieven geraadpleegd van de plaatsen waar hij predikant is geweest, maar wat dat opleverde was vrij miniem.
De ondertitel van mijn boek wil onderstrepen, dat het vooral gaat om een zelfportret, waaruit blijkt dat zijn autobiografie de main source is.
Met het onderzoek ben ik uiteindelijk ongeveer twee en een half jaar bezig geweest. Niet onafgebroken, soms met ruime tussenpozen."
Momenten die raakten
"Tijdens mijn onderzoek stuitte ik op een paar momenten in De Geers leven die onverwacht en verrassend waren.
Bijvoorbeeld dat hij als jongen van 12-13 jaar intern kwam te bivakkeren bij een dominee in Hoorn (ver van huis) om een gedegen klassieketalenopleiding te krijgen. Ook was het onverwacht en verrassend dat hij ineens in 1815 aan het hoofd van een compagnie studentenvrijwilligers kwam te staan die Napoleon achterna moesten gaan. Een stagnatie in zijn studie en bovendien een nutteloze actie.
Ontroerend vond ik de omgang met zijn ouders, met name wanneer hij van beiden hun laatste dagen en uren beschrijft, heel persoonlijk en warm.
Amusant waren verder zijn vele liefdesavontuurtjes, die steeds weer op niets uitliepen."
De Geer zelf vond dat er in zijn leven ‘niets buitengewoons’ was gebeurd. Waarom dan toch een boek?
"De Geer wilde met die uitspraak aangeven dat zijn leven niet vol verrassingen en onverwachte wendingen zat en dat het in die zin niet opzienbarend of excentriek was. Ook al was dat inderdaad het geval, zijn leven is toch bijzonder genoeg om herinnerd te worden. Barthold Reinier had een bijzondere familieachtergrond en hij vervulde ambten in de kerk en aan de universiteit. In die zin was zijn leven voor veel tijdgenoten dus waarde- en betekenisvol.
Hij vond het bovendien toch zelf ook wel de moeite waard om te boek te stellen, anders zou hij niet zo’n uitvoerige autobiografie hebben geschreven. Wellicht wilde hij ermee onderstrepen dat het gewone leven even waardevol is als het bijzondere leven."
Je noemt hem De Geer een ‘solitair theoloog’. Waarom?
"Ik noem hem zo, omdat ik hem een eenzame figuur vind. Hij is – ongewenst – altijd ongehuwd gebleven. Hij werd dikwijls niet begrepen, omdat men hem excentriek vond en te vrijpostig in zijn omgang met meisjes en vrouwen. Hij trok zich in die zin niet zoveel van conventies aan: hij deed wat hem inviel en kwam er pas achteraf achter dat hij wellicht wat voorzichtiger had moeten zijn. Dat maakte hem in bepaalde kringen ongewenst, hinderde hem in zijn carrière en hij raakte erdoor geïsoleerd.
Hij zocht daarnaast geen aansluiting bij verenigingen of clubs, zodat hij ook in dat opzicht zijn eigen gang ging. Hij was een beetje ‘de ridder van de droevige figuur’, denk ik. Ook in familiekring werd hij als een buitenbeentje gezien en behandeld."
Het boek geeft een mooi inzicht in een persoonlijke ontwikkeling, in een tijd die ook zelf in ontwikkeling was.
Wat hoop je dat mensen opsteken van het boek?
"De tijd waarin De Geer leefde, is typisch een overgangsperiode: van een door de Fransen bezet tijdperk naar het nieuwe koningschap, waarin vernieuwing en restauratie elkaar afwisselden en soms hand in hand gingen. De predikant kreeg de rol van volksopvoeder en De Geer zette zich daarvoor in. Hij wilde de kerk en de samenleving op die manier dienstbaar zijn.
Daarbij valt op dat de standenmaatschappij en de etiquette belangrijke beperkingen vormen voor individuele ontwikkeling. In De Geers leven merk je dat hij tegen barrières oploopt, wat zijn ontwikkeling afremt.
Jhr. Barthold Reinier de Geer van Jutphaas 1791-1840 geeft een mooi inzicht in een persoonlijke ontwikkeling, in een tijd die ook zelf in ontwikkeling was."