Alexander Gogel (1765-1821)

Isaac Jan Alexander Gogel was een fascinerende persoonlijkheid met een zeer interessante loopbaan in de turbulente Bataafs-Franse periode (1795-1813). Deze Amsterdamse koopman smeedde de zeven verenigde gewesten samen tot een Bataafse eenheidsstaat, met één belastingstelsel, een transparante begroting en één muntstelsel.

Zijn interesse en invloed waren echter breder. Gelijkheid voor de wet hield voor hem ook de vrije toegang tot een beroep in. Hij was dan ook een fel ijveraar voor de afschaffing van de gilden. Verder nam hij intensief deel aan de debatten over de constitutionele vormgeving van de nieuwe staat. Zijn culturele belangstelling bracht hem ertoe de Nationale Konst-Gallerij op te richten, de voorloper van het huidige Rijksmuseum.

Het traditionele beeld van Alexander Gogel toont hem als een technocraat. Jan Postma laat in deze politieke biografie zien dat hij in werkelijkheid een ideologisch geïnspireerd politicus was.

1 Inleiding 9
Alexander Gogel als vernieuwer 9
De waardering van de Bataafs-Franse tijd 12
De politieke biografie als vergrootglas 16
Beeldvorming 18

2 De voorbereiding van de Bataafse Omwenteling 22
Afkomst, jeugd, koopmanschap 22
Kennismaking met de patriotten 27
Gogel als activist 31
Een poging tot omwenteling 35

3 Het roerige begin van de Bataafse Republiek 40
De omwenteling in Amsterdam 40
Chaotische politieke verhoudingen 46
De strijd in Amsterdam om de Nationale Vergadering 55

4 Een fase van politieke heroriëntatie 60
Nationale invalshoek 60
De politieke strijd in en buiten de Nationale Vergadering 63
Oprichting van De Democraten 67
Het programma van de redactie van De Democraten 71
Toespitsing van de politieke tegenstellingen 77
Politieke impasse en doorbraak 81

5 Het tumultueuze voorjaar van 1798 90
Gogels aantreden als agent 90
De Staatsregeling 98
Aan de slag 101
Politiek klimaat 105
De ontknoping 111

6 Een nieuwe start 116
Een nieuwe politieke omgeving 116
Gogel en de internationale handelspositie 123
Een nieuw begin als agent van Financiën 127
Een politieke terugslag 138

7 Gogels worsteling met politieke stagnatie 142
Grote onzekerheid 142
Gogels werk als agent 149
Bemoeienissen met de Nationale Konst-Gallerij 156
Discussie over de constitutie 164
De staatsgreep van 1801 en Gogels ontslag 169

8 Terug in de ‘wereldstad’ 172
Persoonlijke omstandigheden 172
In afwachting van een nieuwe kans 178
Hand- en spandiensten 183
Verkenning van een nieuw politiek bestel 192
Eerste consultaties van Schimmelpenninck 195
Afronding van de onderhandelingen 198

9 Minister onder raadpensionaris Schimmelpenninck 207
De macht van de raadpensionaris 207
Gogel opnieuw aan het hoofd van Financiën 212
Schimmelpennincks bewind onder vuur 223
De onderhandelingen in Parijs 227
De nieuwe koning 234

10 Dienaar of bewindsman 239
De komst van de monarchie 239
Gogels activiteiten als minister: consolidatie 250
Het Continentale Stelsel 262
Ontslag 267

11 Gogel tijdens de Inlijving 275
Adviseur van de keizer 275
Voorbereiding van het organieke decreet 279
Gogel als intendant 287
Een grimmiger politieke situatie 296

12 Gogel tijdens en na de Oranje-omwenteling 304
De Oranje-omwenteling 304
Overdracht van Gogels functies 309
Vertrek van Gogel uit Amsterdam 318
Gogel in Frankrijk 323

13 Elder statesman in de restauratiemonarchie 329
Terug in Nederland 329
Het aanbod van december 1814 335
Buiten het gewoel 339
Adviseur van de koning 345
Ziekte en overlijden 355

Epiloog 360
Grondlegger van de Nederlandse staat 360
Koopman-politicus 366

English summary 371
Nawoord 375
Bronnen en literatuur 377
Verantwoording van het beeldmateriaal 396
Personenregister 397
Over de auteur 4

Naar aanleiding van een tekstbordje in het Rijksmuseum is een 'reportage' gemaakt in het Biografieportaal, zie Biografieportaal.

Jan Postma schreef voor De Republikein een artikel over Alexander Gogel en schilderijen rond Johan de Wit: '400 jaar De Witt, Een bedreigde zwaan en twee verminkte lijken', in: De Republikein, nr. 3-4 jaargang 20.

'[...] In his dissertation Alexander Gogel l(1765-1821). Grondlegger van de Nederlandse staat Postma aims to arrive at a more complete picture of gogel and his political preferences, hereby modifying his technocratic image. [...] Postma's book is divided in thirteen chapters, which closely follow the different events and regime changes in the turbulent Batavian-French period. [...] Postma's analysis of Gogel's political life is well-documented. [...] This political biography provides an excellent overview of Gogel's turbulent life, during which the Netherlands shiften from its old federal structure into a modern unitary state. [...]' - Bart Verheijen in: Early Modern Low Countries 2 (2018) 1, p. 125-128

'[...] Jan Postma heeft een best boek geschreven over Alexander Gogel, misschien niet de kleurrijkste Bataaf, maar wel een man die met zijn vasthoudendheid  een nationaal en krachtig belastingstelsel tot stand heeft gebracht en daarmee beslissend heeft bijgedragen aan de eenwording van het land.' - Peter Altena in: Mededelingen vd St. Jacob Campo Weyerman 41 (2018) 1, p. 75-78

'Postma beschrijft op heldere wijze de gang van zaken gedurende al deze subperioden en de lezer krijgt een duidelijk beeld van de manier waarop Gogel heeft getracht zijn politieke idealen te realiseren. [...] Met dit boek heeft Alexander Gogel vanaf nu in de geschiedschrijving van de Bataafse-Franse tijd een plaats gekregen die hij zonder meer verdient en daarvoor mogen wij Jan Postma dankbaar zijn.' Henk Boels in: Impost 25 (2017) 7. p. 16

'De waarde voor de wetenschap van dissertaties die door niet-vakgenoten worden geschreven varieert. Postma is er echter in geslaagd een biografie te schrijven die niet alleen prettig leest, maar vanwege zijn persoonlijke vakkennis en ervaring op het gebied van financiën een andere focus en vraagstelling heeft. Bronnen die anderen wellicht hadden laten liggen, waren voor deze promovendus vanzelfsprekend bruikbaar. Wat dit proefschrift ook interessant maakt voor eenieder die geïnteresseerd is in deze periode, is het feit dat er ingezoemd wordt op het dagelijks leven van een persoon die in het brandpunt van de ontwikkelingen heeft gestaan. Hierdoor kan de lezer op verschillende niveaus de overgang van Republiek naar Koninkrijk volgen.' Paul Hendriks voor www.historischhuis.nl, 08-06-2017

'Noodzakelijke biografie' [...] 'Het boek schetst een gedetailleerd beeld van politiek en bestuur van 1790 tot 1820 en geeft het politieke leven van Gogel tot in de finesses weer. Het grote publiek zal er niet meer bereikt worden. Evengoed is het een belangrijk boek, omdat het nieuw licht werpt op de betekenis van Gogel.' Willem Bouwman, Nederlands Dagblad, 17-02-2017.

Verder gesignaleerd in: Ts. voor Geschiedenis 131 (2018) 3, p. 539-540, Protestants Nederland 84 (2018) 10, p. 210-211, Kleio (2018) 7, p. 66, Ons Amsterdam (mei 2017), p. 44, Historisch Nieuwsblad 8 (2017) 2, p. 11, Brabants Dagblad, 31-03-2017.

In gesprek met weekblad Mare van de Universiteit Leiden gaat Jan Postma in op de betekenis van Gogel binnen de Nederlandse geschiedenis. Postma verdedigt hierbij de stelling dat Gogel moet worden gerekend als grondlegger van de moderne Nederlandse staat en daarom thuis hoort tussen de grote mannen als Willem van Oranje, Willem I en Thorbecke. Lees hier het volledige interview. Ook schreef Postma op de website van Mejudice over de vergeten langste kabinetsformatie ooit (228 dagen). Lees het artikel hier.