Assendelft tussen 1700 en 1900

Dit boek is nog niet verschenen. Wie het bestelt krijgt het direct na verschijnen (december 2026) toegezonden.

Het lintdorp Assendelft aan de noordoever van het IJ was tot 1795 een hoge heerlijkheid. Het woord van de heer was er wet. De overstap naar bestuursvormen met volksinvloed, eerst in extreme variant tijdens de Bataafse Revolutie en gematigder daarna, was voor de Assendelvers een heftige ervaring. Er kwam nog bij dat het vroeger betrekkelijk welvarende boerendorp door veepest en watersnood in de achttiende eeuw sterk was verarmd. Verbetering kwam in de negentiende eeuw slechts moeizaam.

Het boek beschrijft op basis van uitgebreid bronnenonderzoek de leefomstandigheden in het dorp, schenkt speciale aandacht aan enkele natuurtalenten in het dorpsbestuur en volgt lotgevallen van vele andere dorpelingen, van schout en schoolmeester tot kruimeldief en kindermoordenaar.

Veranderingen waren van jaar tot jaar weinig opvallend, maar toch was het dorpsvolk in 1900 heel anders dan rond 1700. Dat kwam vooral door het sterk toegenomen contact met de rest van de wereld, meer nog dan door het verdwijnen van de feodaliteit. Assendelft ging op een Zaans dorp lijken. Men was geen stemloze onderdaan meer maar kon zich verenigen in een werkmansvereniging of achter het vaandel van een politieke partij.

Woord vooraf 9
Overzichtskaarten 13
De twee rampen 21
De kerstvloed van 1717 21
Een halve eeuw van runderziekte en schuldenlast 26
Heren van Assendelft 31
De hoge heerlijkheid 31
De familie Deutz 35
Een stoet van bestuurders en rechters 41
Wie deed wat 41
De baljuws en schouten 44
De secretarissen 55
De inrichting van het dorp 62
Gebrekkige verbindingen 62
Gemeenschapsvoorzieningen 73
Werk en inkomen 85
De bezittende klasse 86
De paupers 89
Middenstanders 92
De molens 104
Een bonte verzameling 104
De industriemolens van Assendelft in de achttiende eeuw 107
De familie Kieft en molen De Papegaai alias De Kieft 113
De grutmolen 116
Kerkelijke aangelegenheden 124
De gereformeerde gemeente 124
De verborgen katholieke parochie 128

Misdragingen in soorten en maten 131
Vleselijke conversatie 131
Een potpourri van civiele kwesties 134
Criminele zaken 136
De Bataafs-Franse tijd 139
Nieuwe manieren 140
Deelgenoot in grote gebeurtenissen 146
Geen heerlijkheid meer 149
Gelijke rechten voor katholieken en gereformeerden 151
Opmerkelijke rechtszaken 153
De Veenpolder 158
Nieuwe bestuurders 160
Burgemeesters Willem en Pieter Smit 161
Waarnemer Izaak Vooren 167
De raad in de periode Smit 169
Burgemeester François le Jay 172
Burgemeester Klaas de Boer 180
Andere mensen in het raadhuis 184
Gemeentelijke besognes 187
Belastingheffing 187
Regelgeving 192
Publieke diensten 196
Het bouwvallige raadhuis 201
Dreigende grenscorrectie 207
De dorpseconomie 210
Het boerenbedrijf 210
Het marginale bestaan van de zeildoekwevers 217
Kooplieden 223
Ambachten en neringen 226
Verbindingen 233
De wegen 233
Veerdiensten 245
De spoorlijn 249
Onderwijs 250
Hoe dingen gingen 250
Traktementen en schoolgeld 253
Hulponderwijzers 255
School 1, Zuideinde 257
School 2, Kerkbuurt 259

School 3, Noordeinde 265
School 4, Nauerna 269
Sociale voorzieningen 272
Armenzorg 272
Gezondheidszorg 282
De twee weeshuizen 294
Rechtspraak buiten het dorp 298
Kerkelijke aangelegenheden 301
De hervormde gemeente 301
De rooms-katholieke parochie 308
Begraafplaatsen 311
Vermaak 313
Politiek ontwaken 316
De sociale kwestie 317
De politieke carrière van Klaas de Boer Corneliszoon 320
Nabeschouwing 322
Bronnen 327
Archieven 327
Literatuur 328
Websites 329
Personenregister 330