De chemist

‘Chemist’ is een verouderd Nederlands woord voor ‘chemicus’ of ‘scheikundige’: iemand die verstand heeft van de scheikunde of de scheikunde beoefent. Tot in de 19^e eeuw was het ook de naam van een beroep: het was iemand die chemicaliën, met name chemische geneesmiddelen, produceerde en verkocht. De chemist positioneerde zich zeker anderhalve eeuw (1670-1820) op de farmaceutische markt als zelfstandige leverancier van ‘chimicalia’ en medicijnen, naast de apotheker en de drogist. 

Dit boek beschrijft de fascinerende geschiedenis van de opkomst, bloei en neergang van de beroepsgroep van de chemisten in Nederland en de eeuwenlange strijd tussen apothekers en chemisten over de (chemische) geneesmiddelenbereiding. Tot enige vorm van institutionalisering van het chemistenberoep in de vorm van gereguleerde opleidingen, een corporatieve organisatievorm en een diplomastructuur is het in Nederland nooit gekomen. Dit zal een van de redenen zijn dat er over de chemisten heel weinig bekend is, en het beroep van de chemist in de geschiedschrijving van zowel de farmacie, de chemie als de geneeskunde tussen wal en schip is gevallen.

In deze studie vult Henk Vermande dit hiaat. De chemisten hadden een gemeenschappelijk uithangteken: de salamander-in-het-vuur, embleem van de chemische bereiding van geneesmiddelen. Met dit uithangteken konden de chemisten zich onderscheiden van de apothekers met hun vijzel, de drogisten met hun gaper, en de distillateurs-brandewijnbranders met hun distilleerketel.

Voorwoord 5

1 Inleiding 13
1.1 Een nieuw beroep 13
1.2 Historiografie van de chemist 14
1.3 Doel en relevantie van dit proefschrift 18
1.4 Beroepsvorming 19
1.5 Onderzoeksmethoden 29
1.6 Opzet van het boek 32

Deel I voorgeschiedenis: (al)chemie, (al)chemisten en de opkomst van de chemist als leverancier van chemische medicijnen, 16e-17e eeuw

2 ‘(Al)chemie’ en ‘(al)chemisten’ rond 1600 37
2.1 Inleiding 37
2.2 ‘Alchemie’ en ‘chemie’: is er een verschil? 38
2.3 Ontwikkeling van de (al)chemie 39
2.4 De scope van de (al)chemie en het Nederlandstalige corpus van literatuur rond 1600 41
2.5 Sociale milieus en beroepsstructuren waar (al)chemisten werkzaam waren in de 15e-16e eeuw 47
2.6 Conclusies en vooruitblik 65

3 ‘Chemiatrie’, en het ontstaan van een markt voor chemische geneesmiddelen in de Nederlanden, 16e-17e eeuw 68
3.1 Inleiding 68
3.2 Paracelsus-beweging, 1550-1600 69
3.3 Opkomst chemiatrische farmacie, 1600-1645 74
3.4 Hoogtijdagen van de chemiatrie, en acceptatie van chemische geneesmiddelen, 1645-1700 82
3.5 Samenvatting 92

4 Chemische medicijnbereiders en de opkomst van de Nederlandse chemist, 16e en 17e eeuw 94
4.1 Inleiding 94
4.2 Paracelsisten en andere makers van geneeskrachtige distillaten en
chemische geneesmiddelen, 1550-1600 94
4.3 Medicijnbereiders tijdens de opkomst van de chemiatrie, 1600-1645 96
4.4 Medisch-farmaceutische beroepsgroepen tijdens de hoogtijdagen van de chemiatrie, en de opkomst van de chemist, 1645-1700 97
4.5 Conclusies en confrontatie met de historiografische aannames omtrent het ontstaan van het  chemistenberoep 116

EXCURS: De Brandende Salamander 119

5 De salamander als verbinding tussen chemische praktijken en continuïteit in de alchemie-chemie in de 17e eeuw 121
5.1 Inleiding 121
5.2 Symboliek en emblematiek van de vuursalamander 121
5.3 Gebruik van de salamander in de (al)chemie 126
5.4 Het gebruik van de salamander als uithangteken van sterkwaterstokers en distillateurs 140
5.5 Verdere verspreiding van de salamander als uithangteken van chemisten 141
5.6 Uitgave van Lancilotti’s Brandende Salamander (1680) 142
5.7 Samenvatting 145

Deel II de beroepsgroep van de chemisten in Nederland in de 17e-19e eeuw

6 Algemene karakteristieken van de beroepsgroep 1670-1820 149
6.1 Inleiding 149
6.2 Afbakening van de beroepsgroep 149
6.3 Aantallen chemisten 151
6.4 ‘Chymicalia’ 153
6.5 Chemicaliën binnen de farmacie 156
6.6 De afzetmarkten voor chemicaliën van de chemisten en hun rollen daarin 158
6.7 Beroepsdomeinen en grensconflicten 160

7 De eerste generatie chemisten in Amsterdam en Rotterdam, 1670-1760 164
7.1 Inleiding 164
7.2 Algemene ontwikkeling 164
7.3 Beroepspraktijk 165
7.4 Regelgeving en grensconflicten met apothekers 169
7.5 Maatschappelijke aspecten 172
7.6 Conclusies: een stabiele periode 177

8 De opkomst van de medicijnverkopende chemist, 1760-1795 179
8.1 Inleiding 179
8.2 Algemene ontwikkeling 179
8.3 Beroepspraktijk 183
8.4 Wet- en regelgeving en grensconflicten met apothekers 189
8.5 Maatschappelijke, sociale en culturele aspecten 192
8.6 Conclusies 196

9 Vrije vestiging en de volksgezondheid, 1795-1810 198
9.1 Inleiding 198
9.2 Algemene ontwikkeling 198
9.3 Wet- en regelgeving 200
9.4 Beroepspraktijk en regelgeving 217
9.5 Maatschappelijke aspecten 225
9.6 Conclusies: een groeispurt 228

10 Neergang van het chemistenberoep, 1810-1820 229
10.1 Inleiding 229
10.2 Invoering Franse geneeskundige wetgeving, 1810-1812 229
10.3 De overgangssituatie na de Franse tijd, 1813 241
10.5 De laatste acties in Amsterdam tegen onbevoegde chemisten, 1815 245
10.6 Discussies over economische vrijheid 1814-1818 en de geneeskundige wet van 1818 246
10.7 Conclusies: het einde van een beroep 247

11 Voortleven van de titel chemist bij apothekers en drogisten in de 19e eeuw 250

12 Nabeschouwing: het beroep van chemist – en zijn verhouding tot de apotheker – in Europees perspectief 258
12.1 Inleiding 258
12.2 Ontstaan van het beroep 258
12.3 Ontwikkeling van het beroep 260
12.4 De chemist in de regelgeving 262
12.5 Grensconflicten en ‘boundary work’ 264
12.6 Het beroep van chemist – en zijn verhouding tot de apotheker – in Europees perspectief 266
12.7 Vergelijking tussen de Nederlandse en de buitenlandse chemische medicijnbereiders 277

Summary 279
Samenvatting 288
Afkortingen 297
Geraadpleegde bronnen en literatuur 299
Archiefbronnen en belangrijkste geraadpleegde archieven 299
Literatuurlijst (uitgegeven gedrukte bronnen) 303
Geraadpleegde websites 323

Bijlagen
Bijlage 1 Ingeschreven personen ‘chymie’, Universiteit van Leiden, 1651-1809 327
Bijlage 2 Biografieën chemisten 332
Bijlage 3 Verantwoording aantal chemisten en tabellarisch overzicht 546
Bijlage 4 Duitse chemisten en chemici die zich in Amsterdam vestigden 591
Bijlage 5 Chemistwinkels Amsterdam, 1665-1820 en eerste vermeldingen van salamander-sterkwaterstokerijen en chemistwinkels 593
Bijlage 6 Overzicht wet- en regelgeving met betrekking tot chemisten, en ‘grensconflicten’ tussen apothekers, chemisten en andere medicijn verkopers 598
Bijlage 7 De salamander als uithangteken van chemisten in de literatuur 650

Register van namen en zaken 654
Curriculum Vitae 662

'[...] De chemist is een sterk empirische dissertatie. Het boek, dat maar liefst 664 pagina’s telt, bestaat uit twee delen van ongeveer gelijke lengte: een chronologische beschrijving van de opkomst en ondergang van de chemist als beroepsgroep in Nederland en een reeks bijlagen. [...] Dankzij Vermandes grondige studie zijn de chemisten voorlopig voor de vergetelheid behoed.' - Daan Wegener in BMGN Low Countries Historical Review Vol. 138 (2023)

'[...] Het onderzoek van Vermande naar de ontwikkeling van (al)chemist tot chemist met een eigen bedrijf is uiterst gedetailleerd. En alles wat hij in zijn enorme hoeveelheid bronnen gevonden heeft, lijkt erin verwerkt. Het is jammer, dat die gedetailleerdheid de leesbaarheid vaak in de weg staat. Aan de andere kant: het boek is door zijn bronnenrijkdom zelf een bron voor andere onderzoekers. En een naslagwerk van jewelste voor wie geïnteresseerd is in deze of gene chemist, of in bepaalde historische aspecten van de 'chymie’ en het beroep van chemist.' - Anna de Haas in Mededelingen van de Stichting Jacob Campo Weyerman 45 (2022) 2, p. 189-190

'(…) The great merit of Vermande’s study is his novel focus on the largely forgotten group of the chemisten in the history of chemistry and medicine. I found many interesting details that set me thinking. For example, I was struck by the number of widows of chemisten who took over the shops of their deceased husbands, and the apparent need, in 1813, to formulate specific regulations for these widows – stating, for example, that the women must be assisted by a licensed male assistant. Perhaps chemistry was a woman’s job more often than we have thought. Moreover, the extensive appendices (over 300 pages!) offer a wealth of information for historians interested in further research on the topic.' - Rina Knoeff in Ambix, 69:3 (2022) 331-332

'[...] Promovendus en civiel-technicus Henk Vermande verdiepte zich als een van de eersten in de medicijn-bereidende chemisten van de lage landen. Zijn zoekwerk in archieven en in de advertentiepagina’s van eeuwenoude kranten leidden tot De Chemist, een lijvig boekwerk dat een gedegen historisch en academisch naslagwerk genoemd mag worden over deze verdwenen beroepsgroep. Het beschrijft voor de helft het historisch onderzoek en voor de helft de Nederlandse chemisten met menige minibiografie.' - Patrick Marx in C2Weekly 19 jan 2022

'[...] Concluderend: dit boek is een welkome aanvulling op het gebied van de (chemische) geneesmiddelhandel en –productie. Het nodigt uit tot verder onderzoek, en dan niet aIleen door farmacie–historici.' - Wim Rakhorst in Stichting Pharmaceutisch Erfgoed 22 dec 2021

'[...] Dit lijvige werk bevat de opkomst, ontwikkeling en neergang van de beroepsgroep, inclusief aardige uitstapjes over bijvoorbeeld de symboliek van de Salamander op uithangboden en gevelstenen. Het grootste leesplezier biedt bijlage 2, waarin biografische bijzonderheden over chemisten zijn opgenomen. [...]' - Maarten Hell in Ons Amsterdam dec. 2021, p. 69

Vermeld in: Geschiedenis Magazine 2022, nr. 3, p. 9, Historiek 22 nov. 2021, Nieuwsbrief Kring voor de Geschiedenis vd Pharmacie in Benelux 22 nov 2021