Achter de straten, grachten en gevels van Franeker gaat een geschiedenis schuil die bijna 2.000 jaar teruggaat. Een geschiedenis van handel en wetenschap, van macht en geloof, maar ook van ambitie, tegenslag, bezetting en verzet. Franeker was eeuwenlang een stad van betekenis en speelde een rol die haar omvang ver overstijgt.
Wie die geschiedenis wil ontdekken, hoeft niet ver te zoeken. Ze ligt letterlijk onder de grond van de Froonacker, is zichtbaar in het Martenahuis, leeft voort op het Sjûkelân en is voelbaar in de Martinikerk. Deze vier plekken geven samen een inkijkje in de bijzondere geschiedenis van Franeker.
Froonacker: waar de geschiedenis van Franeker begon
Onder de Froonacker ligt ruim 2000 jaar geschiedenis. Het is misschien we dé plek waar de geschiedenis van Franeker ooit begon.
Meer dan 12 eeuwen geleden ontstonden hier twee kleine nederzettingen: Froonacker en Godsacker. Ze lagen veilig op een kwelderwal boven het hoogste water. Niet groot, niet indrukwekkend, maar precies op de juiste plek.
Waarschijnlijk had iedere nederzetting haar eigen functie. Godsacker kreeg een religieuze betekenis, mogelijk als vroeg-christelijke begraafplaats. Froonacker ontwikkelde zich waarschijnlijk tot het bestuurlijke centrum van de omgeving. Niet ver er vandaan ontstond later een derde terp, de Kerkterp. Daar verrees een eenvoudig houten kerkje.
Langzaam groeiden deze drie plekken naar elkaar toe. Niet in één generatie, maar in vele. Deze drie terpen vormen de basis van wat later Franeker zou worden.
Het Martenahuis: een plek van macht en aanzien
Het Martenahuis vormt een belangrijk hoofdstuk uit de geschiedenis van Franeker.
Aan het begin van de 16e eeuw liet Hessel Martena een indrukwekkende adellijke woning bouwen: een stins. Geen gewoon woonhuis, maar een versterkte residentie waar bestuur, prestige en verdediging samenkwamen.
Door de eeuwen heen veranderde het gebouw steeds opnieuw. Van middeleeuwse stins naar statig stadhuis en uiteindelijk naar Museum Martena, waar de geschiedenis van Franeker vandaag wordt bewaard en verteld.
Misschien vertelt juist dit gebouw daarom ook het verhaal van Franeker in het klein: een stad die zich steeds wist aan te passen aan een nieuwe tijd zonder haar verleden los te laten of te vergeten.
Bekijk hier de video van het Martenahuis.
Meer weten over het Martenahuis? Lees ook de artikelen Het Martenahuis in het testament van Hessel Martena (1517) en Het Martenahuis in het testament van Titia Bogarda (1732).
Het Sjûkelân: van kasteel tot kaatstempel
Als er één plek in Franeker is waar de geschiedenis steeds opnieuw werd geschreven, dan is dat het Sjûkelân.
Op de plek waar nu het Sjûkelân ligt, stond eeuwenlang het indrukwekkende Sjaerdaslot. Een kasteel met torens, een gracht en een ophaalbrug. Hier woonde één van de machtigste adellijke families van Friesland.
Even verderop lag de Franeker Academie. Dagelijks liepen studenten uit heel Europa door deze omgeving. Velen kwamen samen in de Bocht van Guné, al sinds 1593 de oudste studentenkroeg van Nederland. Hier werd gegeten, gediscussieerd, geleerd, gevierd en soms ook gevochten.
Toen het kasteel verdween, veranderde ook deze plek. Sinds 1854 wordt hier ieder jaar de PC verkaatst, de belangrijkste kaatswedstrijd van Nederland en de oudste nog bestaande jaarlijkse sportwedstrijd van ons land. Tijdens de PC verandert het grasveld in een stadion met tribunes, duizenden toeschouwers en een sfeer die je nergens anders vindt.
Bekijk hier de video van het Sjûkelân.
De Martinikerk: het geheugen van Franeker
Wie de geschiedenis van Franeker wil begrijpen, hoeft eigenlijk alleen maar naar dit gebouw te kijken. Al bijna 1000 jaar vormt de Martinikerk het religieuze hart van de stad.
Hier stond ooit een eenvoudig houten kerkje. Later kwam daarvoor een stenen kerk in de plaats. Naarmate Franeker groeide, groeide ook dit gebouw mee. Rond 1420 kreeg de Martinikerk grotendeels de vorm die we vandaag nog altijd zien.
Binnen zag het er vroeger heel anders uit. De muren waren beschilderd met heiligen, overal stonden altaren en het geloof bepaalde het ritme van het dagelijks leven. Na de Reformatie veranderde dat ingrijpend, maar één ding bleef hetzelfde: hier kwamen generaties Franekers samen. Voor een doop, een huwelijk of een laatste afscheid.
Onder de vloer van de kerk en op het oude kerkhof liggen nog altijd vele inwoners van Franeker begraven. Het is veel meer dan een monument van baksteen: het is het geheugen van Franeker.
Bekijk hier de video over de Martinikerk.
Een stad die groter was dan ze leek
Froonacker, het Martenahuis, het Sjûkelân en de Martinikerk laten ieder een ander deel van de geschiedenis van Franeker zien. Samen vertellen ze het verhaal van een stad die steeds opnieuw veranderde, maar haar verleden nooit helemaal verloor.
Deze verhalen vormen slechts een kennismaking. Wie verder wil duiken in de geschiedenis van Franeker, vindt in S.P.Q.F. nog veel meer verhalen, achtergronden en historische inzichten.
Wat betekent S.P.Q.F.?
S.P.Q.F. is een historische afkorting die symbool staat voor de bloeiperiode van Franeker. De letters staan voor Senatus Populusque Franekerensis – het stadsbestuur en het volk van Franeker – en zijn afgeleid van het beroemde Romeinse S.P.Q.R. (Senatus Populusque Romanus). Door deze afkorting over te nemen, plaatste Franeker zich in een traditie van trotse en zelfstandige steden. In dit boek staat S.P.Q.F. symbool voor de 'Franeker Gouden Eeuw': een periode waarin de stad uitgroeide tot een intellectueel, economisch en politiek centrum van uitzonderlijke betekenis.