Aernout van Buchel (1565-1641) trok door de Republiek om monumenten, grafschriften en het dagelijks leven vast te leggen voordat ze zouden verdwijnen. Zijn dagboeken vormen een unieke kroniek van een land in oorlog en verandering. Eén pagina uit zijn dagboek, over een bezoek aan Noordwijk in mei 1619, blijkt een verrassend venster op een beslissend moment in de Opstand én op de wereld van een bevlogen onderzoeker.
In Halverwege de Opstand richt historicus en componist, dirigent, musicoloog en conservatoriumdocent Rens Tienstra zich op die ene pagina uit het enorme oeuvre van Aernout van Buchel. Maar wie was Aernout van Buchel eigenlijk?
Nederlands eerste echte oudheidkundige
"Aernout van Buchel was een kleurrijke oudheidkundige met een enorme gedrevenheid. Zijn leven (1565-1641) viel vrijwel geheel samen met de Opstand. Van Buchel maakte alles mee: de oorlog, de Beeldenstormen en godsdiensttwisten, de opkomst van de handel en welvaart, de VOC en de veranderende kunst en wetenschap.
Alles wat hij meemaakte vatte hij in brieven, gedichten, notitieboeken en tekeningen, die samen een unieke kijk - in full technicolor - op een turbulente tijd geven. Hij deed dat met zoveel toewijding en discipline dat hij wordt beschouwd als Nederlands eerste 'echte' oudheidkundige.”
Portret van Aernout van Buchel (1565-1641). Paulus Moreelse, 1610. Centraal Museum, inv.nr. 12355. Foto: Dea Rijper.
Waarom één enkele pagina centraal staat
Van Buchel liet een gigantisch oeuvre na. Halverwege de Opstand richt de blik op één enkele pagina uit Van Buchels enorme oeuvre: het verslag van zijn bezoek aan Noordwijk, mei 1619. Waarom één pagina als uitgangspunt voor een heel boek?
"Wat mij aantrok in Van Buchels vele aantekeningen is de gelaagdheid ervan, ook in een enkele pagina. Zijn observaties bevatten altijd een paar verwijzingen, en als je zo'n verwijzing uitpluist blijkt daar steeds weer een boeiend verhaal aan vast te hangen. En als je Van Buchels enorme oeuvre verkent, begin je ook steeds meer dwarsverbanden tussen die aparte verhaaltjes te ontwaren."
Daarnaast speelde een praktische overweging mee. "Zijn oeuvre is zo groot dat een bespreking meerdere kasten zou vullen. Ik koos voor de beschrijving van zijn bezoek aan Noordwijk in mei 1619, omdat aan die pagina vele boeiende lokale, regionale, nationale en internationale subplots vasthangen."
En er was nog een persoonlijke reden. "Ik ben zelf Noordwijker, dus ik ken de beschreven plekken heel goed. In het duiden van de vele informatie helpt het om soms gewoon even in persoon een locatie te bezoeken."
Juist die combinatie van persoonlijke betrokkenheid en historisch onderzoek maakt van één enkele pagina een verrassend rijke ingang naar de vroeg-zeventiende-eeuwse Republiek.
Een maand waarin alles samenkwam
In mei 1619 bevond de Republiek zich op een historisch kruispunt.
"Het Twaalfjarig Bestand liep af, de oorlog werd hervat. Het hele land verkeerde al jaren in een explosieve spanning tussen voor- en tegenstanders van die oorlog."
De ontknoping volgde precies in dezelfde maand waarin Van Buchel Noordwijk bezocht. De Dordtse Synode kwam tot een einde en Johan van Oldenbarnevelt werd onthoofd. Terwijl de politieke en religieuze spanningen hun hoogtepunt bereikten, reisde Van Buchel juist rond om het verleden veilig te stellen.
"Van Buchel had in persoon de gruwelen van de Opstand meegemaakt, en veel verwoest zien worden. Hij tekende alle mogelijke monumenten op, voordat het wéér te laat zou zijn."
Van Buchels ietwat naïef geschilderde afbeelding van Noordwijk-Binnen. Uit: Inscriptiones monumentaque in templis et monasteriis Belgicis inventa.
Een historicus die zijn tijd vooruit was
Historici waren er ook vóór Van Buchel. Toch onderscheidde hij zich volgens Tienstra duidelijk van zijn tijdgenoten. Waar anderen zich vaak baseerden op bestaande verhalen, zocht Van Buchel de oorspronkelijke bronnen op. Hij werkte bovendien systematischer dan veel van zijn tijdgenoten.
"Hij wist daarmee vele foutieve geschiedschrijving te corrigeren, in het bijzonder de vroege geschiedenis van de Lage Landen."
Opvallend was ook de keuze die hij maakte voor zijn eigen leven. In plaats van een maatschappelijke carrière na te streven, besloot hij ‘werkloos’ te blijven en zich volledig aan zijn onderzoek te wijden. "Niet zonder afkeuring van sommigen, moet ik zeggen, maar zeer tot mijn gemoedsrust," noteerde Van Buchel zelf.
Meer dan monumenten alleen
Hoewel Van Buchel vooral bekendstaat om zijn beschrijvingen van monumenten, reikt de betekenis van zijn werk veel verder.
"Van Buchels aantekeningen zijn al veelvuldig van onschatbare waarde gebleken in onderzoeken naar de monumenten die hij vastlegde."
Dat gold al tijdens zijn eigen leven. Gebouwen die later door oorlog of godsdienststrijd verdwenen, leefden dankzij zijn tekeningen en beschrijvingen voort. Maar minstens zo waardevol zijn de details die hij terloops noteerde. "Van Buchels werk biedt meer dan enkel oudheidkunde: hij legde ook het alledaagse vast. Klederdrachten, schilderijen, drankproblematiek, bijgeloof."
Daardoor bieden zijn notitieboeken niet alleen een blik op kerken, kastelen en grafstenen, maar ook op de samenleving daaromheen. Zijn werk vormt een zeldzame combinatie van erfgoed, cultuurgeschiedenis en observaties uit het dagelijks leven.
Een verrassend actuele geschiedenis
Het werk van Van Buchel vertelt niet alleen iets over de zeventiende eeuw, maar ook over onze eigen tijd.
"Van Buchel leefde in een tijd van oorlog, ongemakkelijke vrede en opnieuw oplaaiende oorlog. Daarnaast worstelde de jonge Republiek worstelde met vragen over haar eigen identiteit. Voor Van Buchel vormden beiden een aanleiding om het erfgoed van zijn land te verkennen en daarin antwoorden te zoeken."
Volgens Tienstra zijn de parallellen met vandaag opvallend. "Wat betreft oorlog en nationale identiteitsvraagstukken zijn er genoeg parallellen met de huidige tijd aan te wijzen. Van Buchels passie en noodzaak voor monumenten inspireert om stil te staan: wat is ons erfgoed? Hoe vormt het onze identiteit? En wat leert dat erfgoed ons over oorlog en vrede?"
In de voetsporen van Van Buchel
Wie na het lezen van het boek zelf op ontdekkingstocht wil, hoeft niet ver te zoeken.
"Het mooie is, dat Van Buchels drie 'monumentenboeken' geheel gedigitaliseerd zijn, mét transcripties, vertalingen en een index van de bezochte plaatsen. Ze zijn te vinden op de website van het Utrechts Archief."
De kans is dus groot dat ook je eigen woonplaats erin voorkomt. Toch heeft de auteur één favoriete bestemming. "Als ik één locatie moet noemen, dan toch Noordwijk. Van Buchel kwam er zelf graag. Hij had er vrienden en schilderde de plaats zelfs na. In de kerk zijn nog veel van de zerken te zien die Van Buchel optekende."
Hij hoopt dat lezers na het lezen van zijn boek anders naar die eeuwenoude stenen zullen kijken.
Een venster op een beslissend moment
Met Halverwege de Opstand laat Rens Tienstra zien hoe één enkele pagina uit een vierhonderd jaar oud notitieboek kan uitgroeien tot een verrassend venster op een beslissend moment in de Nederlandse geschiedenis.
Tegelijkertijd maakt het boek duidelijk waarom Aernout van Buchel nog altijd relevant is. Zijn nieuwsgierigheid, zijn drang om erfgoed vast te leggen en zijn oog voor zowel grote gebeurtenissen als kleine details maken hem tot een uitzonderlijke gids door de wereld van de vroege Republiek – en nodigen ons uit om ook vandaag met andere ogen naar ons verleden te kijken.