Alexander Gogel kwam ik voor het eerst op het spoor in de jaren tachtig van de vorige eeuw, toen ik als directeur-generaal van de rijksbegroting vaak voor allerlei gezelschappen inleidingen hield over de actuele financiële politiek. Daar geschiedenis mijn bijzondere belangstelling had, verlevendigde ik mijn economisch-politieke speeches met historische verwijzingen. Zo schonk ik ook altijd aandacht aan het historische begin van het ministerie in de Bataafs-Franse tijd (1795-1813), toen Alexander Gogel optrad als eerste minister van Financiën van ons land.
Alleen bij een zeer kleine kring van deskundigen was Gogel toen goed bekend: als een belastingexpert, die in 1805 voor het eerst een nationaal belastingstelsel had ingevoerd. Hij ging door voor een technocraat, een fiscaal deskundige, die wars was van de politiek. Zelf had hij ook bewust aan die beeldvorming bijgedragen.
Ik concludeerde dat hij de invloedrijkste bestuurder was geweest in de Bataafs-Franse tijd.
Maar ik zette in mijn biografie Alexander Gogel (1765-1821) uiteen, dat hij een veel bredere financieel-economische belangstelling had. En nog belangrijker, dat hij geen technocraat was, maar een volbloed politicus. Zijn voornaamste politieke doel was om de zeven onafhankelijke gewesten van de Republiek der verenigde Nederlanden financieel om te vormen tot een Bataafse eenheidsstaat. Ik concludeerde dat hij daarmee zelfs de invloedrijkste bestuurder was geweest in de Bataafs-Franse tijd.
De darling van Schama
Daarbij steunde ik onder meer op het beroemde boek van de Engelsman Simon Schama met de titel Patriots and Liberators. Het was een baanbrekend werk, dat Nederlandse historici stimuleerde om zelf ook meer aandacht te schenken aan ons land in de overgangstijd rond 1800.
Tot mijn verrassing merkte Schama in het voorwoord van de Nederlandse vertaling (1989) van het boek op, dat hij ooit van plan was geweest een biografie van Alexander Gogel te schrijven. Hij had daarover overlegd met een Nederlandse hoogleraar, die op bezoek was in Londen, maar die had hem verteld dat hij juist een manuscript met zo’n biografie had ontvangen. Later bleek dat de hoogleraar zich vergist had met een biografie van Johannes Goldberg, een collega en vriend van Gogel. Maar Schama was toen al afgestapt van zijn plan en flink op weg met zijn meer algemeen-historische werk Patriots and Liberators.
Toch is in deze kroniek Gogel ook de centrale figuur. Een recensent heeft Gogel dan ook “the darling” van Schama genoemd.
Portrait of Isaac Jan Gogel by Mattheus Ignatius van Bree, c. 1811
De Hamilton van de nieuwe Bataafse staat
Ik kreeg verder een publicatie van de vermaarde Amerikaanse historicus Robert Palmer onder ogen. Hij plaatste de patriotse beweging en Bataafse revolutie in een internationaal kader en maakte een vergelijking met de Amerikaanse revolutie en de Founding Fathers van de Verenigde Staten.
Mij viel vooral op dat hij Alexander Gogel de Hamilton van de nieuwe Bataafse staat noemde. Zoals Alexander Hamilton de financiële grondslag had gelegd voor de Amerikaanse Verenigde Staten, zo had Gogel gezorgd voor de eenwording van onze zeven Verenigde Provincies.
In 2004 was een mooie biografie van Hamilton verschenen, geschreven door Ron Chernow. Ik zag dat de publicatie van deze biografie grote invloed had op de bekendheid van deze staatsman.
Pleidooi voor een biografie
Een en ander bracht mij op het idee dat er een volwaardige, moderne biografie van Gogel nodig was. In 2006 publiceerde ik een biografische schets van Gogel met die conclusie in het historische tijdschrift De Nederlandsche Leeuw. Ik liet zien dat hij niet alleen als financieel bewindsman, maar ook als activist en politicus een boeiend leven had geleid. Een biografie was mijns inziens nodig om het traditionele beeld van de technocraat bij te stellen. Bij mijn pleidooi verwees ik specifiek naar het voorbeeld van de levensbeschrijving van Hamilton.
Een biografie was mijns inziens nodig om het traditionele beeld van de technocraat bij te stellen.
Hoe een biografie de bekendheid van een historische figuur sterk kon vergroten en de waardering kon verhogen, zag ik opnieuw na de publicatie van de biografie van John Adams, de tweede president van de Verenigde Staten, eerder Amerikaans gezant in Den Haag. Deze was vooral bekend als politieke filosoof en diplomaat, maar werd als bestuurder en politicus veel minder gewaardeerd. Dat werd anders door prachtige biografie van David McCullough die in 2001 was gepubliceerd en waarvan in 2009 een Nederlandse vertaling verscheen.
Impulsen om zelf te gaan schrijven
Het idee om zelf mijn pleidooi op te volgen en de biografie van Gogel te gaan schrijven werd danig versterkt door lezing van de Briefwisseling tussen Gogel en zijn vriend en medewerker Elias Canneman, die in 2009 werd gepubliceerd. In de brieven zag ik vele punten van herkenning met de hedendaagse financiële problemen. Verschillende malen ging ik dan ook concreet van start met een biografie, telkens met een wat andere invalshoek.
Door uiteindelijk in 2011 te kiezen voor een promotie bij Henk te Velde, historicus in Leiden, dwong ik mijzelf tot meer discipline. Mijn promotor vroeg om een duidelijk concept van overwegingen en thema’s, dat als uitgangspunt voor een dissertatie ging dienen.
Interessant was dat juist toen ik met mijn onderzoek naar Gogel begon, er een opleving in de belangstelling voor de Bataafs-Franse tijd was met allerlei publicaties over deze overgangstijd. Verschillende Nederlandse historici publiceerden meer algemene studies: een bundel beschouwingen van Niek van Sas, een studie van Mathijs Lok over windvanen, van Mart Rutjes over het radicale gelijkheidsideaal van de patriotten en van Joris Oddens over het parlementaire stelsel in de Bataafse tijd. Dat waren nogal wat impulsen om na enkele artikelen zelf de biografie van Alexander Gogel te gaan schrijven.
Een dankbare taak
Dat was een dankbare taak. Gogel was niet alleen een fascinerende politicus, maar hij leefde ook in een uiterst boeiende tijd. Hij maakte vele machtswisselingen mee, aan verschillende daarvan nam hij actief deel.
Gogel was niet alleen een fascinerende politicus, maar hij leefde ook in een uiterst boeiende tijd.
Steeds was een criterium voor zijn aanblijven dan wel terugtreden als politicus of hij zijn streven naar de eenheidsstaat al dan niet kon continueren. Gedurende de gehele periode van 1795-1813 had hij veel invloed als een spin in het politieke web van ons land, ook in de korte perioden dat hij geen officiële functie vervulde.
Voor de spanningsboog in de biografie was het van veel belang, dat hij aan het eind van zijn leven in 1820 na zeven jaar buiten de politiek te hebben doorgebracht toch nog opnieuw in een adviserende functie een belangrijke bijdrage leverde aan een nieuwe fiscale Stelselwet voor het Verenigd Koninkrijk van koning Willem I.
Nadat ik de biografie van Gogel voltooid had (Alexander Gogel (1765-1821)), kon ik in februari 2017 in Leiden op het onderwerp promoveren.