Iedereen kent de weduwe Slotering uit 'Max Havelaar': de vrouw van de voorganger van Eduard Douwes Dekker in Lebak. Volgens het beroemde boek uit 1860 van Multatuli, het pseudoniem van Douwes Dekker, vertelt mevrouw Slotering aan de opvolger van haar man dat haar echtgenoot vergiftigd werd. Omdat hij als koloniaal ambtenaar het goede wilde doen: de bevolking van Lebak, de afgelegen streek op West-Java, beschermen tegen knevelarij, afpersing en misbruik. Maar wie was Slotering, de historische figuur achter deze mysterieuze bestuurder?
Tom Phijffer reconstrueert het leven van Edouard Carolus (1807-1855) en laat zien hoe deze grotendeels vergeten koloniale ambtenaar een van de meest interessante personages uit de Nederlandse literatuurgeschiedenis werd. Niet vanwege zijn leven, maar zijn dood.
Via militaire archieven, koloniale bronnen en persoonlijke documenten ontstaat in Phijffers boek Vuur, vuur! niet alleen een fascinerend portret van Carolus zelf, maar ook een nieuw perspectief op de wereld achter Max Havelaar, de koloniale geschiedenis van Indië en de mythe van Sloterings vergiftiging.
Wie was Edouard Carolus?
In Idee 513 poneert Multatuli: In de mythe zal men makkelijker de waarheid ontdekken dan in de vertelsels van de geschiedschrijver. Douwes Dekker kon heel goed leven met de gedachte dat zijn voorganger vergiftigd was. Het moest de daad van Lebak heroïsch voorstellen.
Was het dat? Is de zaak Lebak wel zo compleet als mogelijk behandeld, zoals Douwes Dekker zelf aan het eind van zijn leven schreef? Begint die zaak niet bij het handelen van zijn voorganger Carolus? Was dat misschien niet óók een bevlogen ambtenaar? Eentje die wellicht geen schrijftalent had als Multatuli, maar op zijn minst een ambtenaar die niet blind was gebleven voor het misbruik dat hij in Lebak had aangetroffen en in wiens voetsporen Douwes Dekker was getreden. Had zijn voorganger het onderzoek dat hij was gestart met de dood moeten bekopen? En wat betekende dat voor zijn weduwe, njonja Slotering uit Max Havelaar, die Douwes Dekker over de vergiftiging van haar man had ingelicht?
Voor het leven van Carolus heeft niemand ooit belangstelling gehad, alsof dit leven nimmer enige betekenis heeft gehad. Tot nu.
Die vragen hebben Tom Phijffer blijkens het voorwoord op Vuur, vuur! gedurende de zomer van het Multatuli-jaar 2020 bezig gehouden, en wel door een ogenschijnlijk eenvoudig tussenzinnetje dat hij in Max Havelaar las. Een passage die hem de ogen opende: Slotering had veel kinderen en weinig vermogen. Phijffer besefte hoe weinig we eigenlijk over Carolus weten. In de Multatuli-studie is de dood van de Oost-Indisch ambtenaar Carolus een gegeven, in die zin dat Douwes Dekker hem voor vergiftigd hield. De in de zaak geïnteresseerde lezer had hieraan voldoende. Voor het leven van Carolus heeft niemand ooit belangstelling gehad, alsof dit leven nimmer enige betekenis heeft gehad. Zo werd zijn vergiftiging een mythe en werd zijn leven aan het blikveld van de onderzoeker onttrokken. Tot nu.
Geen laffe bestuursambtenaar
Wat Phijffer tijdens zijn onderzoek ontdekte, week sterk af van het beeld dat in de literatuur van Slotering bestond. Havelaar moest Multatuli's held zijn. Niet Slotering. Deze zou het niet aangedurfd hebben om klachten over misbruik bij het Gouvernement aan te kaarten. Hij was gestorven aan een leverabces, niet vergiftigd, aldus de dokter die hem behandelde. Havelaar had ontslag genomen toen hij niet werd gesteund in zijn aanklacht tegen de inheemse regent. Dit leest men in Max Havelaar.
Edouard Carolus bleek echter bepaald geen laffe bestuursambtenaar. En hij had een buitengewoon interessant leven geleid voordat hij in Indië terechtkwam. Hij werd geboren te Antwerpen maar bracht zijn jeugd door te Parijs. Zijn vader was een succesvol handelsagent die in 1799 de dochter van een Duitse staalfabrikant had getrouwd. Edouard Carolus leidde in het Frankrijk van Napoleon en daarna dat van de Bourbons het leven van een rijkeluiszoontje. Hoe kwam hij dan in Indië terecht? Met behulp van de nationale archieven van Frankrijk, België en Nederland is Phijffer er in geslaagd Slotering, een romanfiguur die dood was, tot leven te wekken en een fascinerend beeld te schetsen van de tijd waarin hij leefde.
Waarom Carolus belangrijk is voor de geschiedenis van Max Havelaar
Het boek Max Havelaar is een romanfictie, gebaseerd op ware feiten. Het verhaal werd door Multatuli als een lekker drankje aan de lezer ingegeven, schreef hij aan zijn vrouw toen hij er in het najaar in Brussel aan werkte. Hij dacht ook dat zijn boek opgang zou maken en het hen er weer bovenop zou helpen. Dat Douwes Dekker opstond tegen misbruik was niet uniek. Hij heeft juist het onderzoek daarnaar, dat zijn voorganger Carolus was gestart vóórtgezet. Juist daarom is het verhaal van Carolus volgens Phijffer van groot belang. Want de voorganger van Douwes Dekker blijkt óók kritisch te zijn geweest op de manier waarop het koloniale bestuur in Lebak functioneerde. De ware held was niet Douwes Dekker maar Carolus. "Voor de Multatuli-studie is dit beslist van wezenlijk belang", aldus Phijffer.
Phijffers onderzoek toont aan dat en waarom Carolus zich de haat van de schoonzoon van de regent op de hals had gehaald en dat dit districtshoofd een motief had hem iets aan te doen.
De beroemde aanklacht van Douwes Dekker krijgt daarmee een extra historische laag. Het laat zien dat de problemen in Lebak niet pas begonnen bij Multatuli, maar al eerder zichtbaar waren binnen het koloniale bestuur zelf. Phijffers onderzoek toont aan dat en waarom Carolus zich de haat van de schoonzoon van de regent op de hals had gehaald en dat dit districtshoofd wrok koesterde, een motief had hem iets aan te doen.
Feit, fictie en koloniale geschiedenis
Een van de interessantste aspecten van het onderzoek is de vraag hoe historische verhalen ontstaan. Was Carolus werkelijk vergiftigd? Of groeide een gerucht uit tot een literair motief dat uiteindelijk belangrijker werd dan de historische werkelijkheid?
Douwes Dekker nam het verhaal van de vergiftiging serieus, maar opvallend genoeg speelt het nauwelijks een rol in zijn officiële aanklacht tegen het koloniale bestuur. ‘Die vergiftiging is zo een mythe geworden,’ zegt Phijffer. ‘Daardoor is het echte leven van Carolus eigenlijk overschaduwd geraakt.’ Het onderzoek probeert die balans opnieuw te herstellen: niet door de mythe simpelweg te ontkrachten, maar door de historische Carolus zichtbaar te maken.
Dit verhaal is meer dan een historische biografie. Het is ook een onderzoek naar de manier waarop geschiedenis ontstaat en hoe historische personen veranderen door het perspectief van een schrijver.
Dat maakt dit verhaal meer dan alleen een historische biografie. Het is ook een onderzoek naar de manier waarop geschiedenis ontstaat en hoe door literatuur historische personen veranderen door het perspectief van de schrijver. Carolus verdween lange tijd achter het personage Slotering. Zijn eigen leven raakte ondergeschikt aan het grotere verhaal van Max Havelaar. Phijffer draait dat perspectief om en vraagt juist aandacht voor de mens achter de romanfiguur. Daarbij ontstaat een fascinerend beeld van het koloniale Nederland van de negentiende eeuw: een wereld van militaire carrières, het leven van de bestuursambtenaren, en de bijzondere omstandigheden en angst waaronder zij hun rol in Nederlands-Indië speelden.
Een nieuw perspectief op Lebak en Multatuli
Door het leven van Eduard Carolus centraal te stellen, ontstaat een verrassend nieuw perspectief op de wereld van Multatuli. Het verhaal laat zien dat achter beroemde literaire personages echte mensen schuilgaan – mensen met een eigen geschiedenis, eigen twijfels en eigen conflicten. Voor lezers die geïnteresseerd zijn in Max Havelaar, Nederlands-Indië, koloniale geschiedenis of de werking van historische mythes biedt dit onderzoek een bijzonder inkijkje in een vergeten hoofdstuk uit de Nederlandse literatuur- en koloniale geschiedenis.
Meer weten?
Benieuwd naar het verhaal achter meneer Slotering uit Max Havelaar? Lees op onze website meer over Vuur, vuur! en ontdek hoe het leven van Carolus nieuw licht werpt op een van de beroemdste boeken uit de Nederlandse literatuur. Bekijk ook onderstaande video, waarin Tom Phijffer meer vertelt over zijn boek.