De wereld lijkt vandaag sneller en meer verbonden dan ooit. Maar hoe nieuw is dat eigenlijk? In de negentiende eeuw zorgde de telegrafie al voor een ingrijpende communicatierevolutie - met grote gevolgen voor economie, politiek en dagelijks leven. Hoe zag die verandering er in de praktijk uit? En wat betekende dat concreet voor ondernemers en mensen die ermee werkten?
“Ik ben als historicus afgestudeerd begin jaren tachtig,” vertelt historicus Fons Borm. “Maar er was toen weinig werk voor historici. Daarom heb ik mij laten omscholen tot ICT’er en ben ik een zakelijke loopbaan in de ICT ingegaan.”
Die stap bleek later essentieel voor zijn onderzoek, dat uitmondde in het boek De adoptie van de telegrafie in Nederland en Nederlands-Indië, 1845-1914. “Aan het einde van mijn loopbaan kwam mijn liefde voor geschiedenis weer terug. En ik had nog altijd de ambitie om te promoveren. Toen ben ik bewust op zoek gegaan naar een onderwerp dat mijn interesse in economische geschiedenis combineerde met mijn ervaring in de ICT.” Die combinatie bracht hem bij een verrassend actuele vraag. “In de ICT heb ik veel gewerkt met netwerken, internet en communicatie. Daardoor begreep ik hoe zulke systemen werken. Toen kwam ik op het idee om te onderzoeken wat technologie betekende voor de economische modernisering in de negentiende eeuw. En zo kwam ik uit bij de telegrafie.”
Rond 1850 werd die technologie gezien als een van de belangrijkste innovaties van dat moment, naast stoommachines en spoorwegen. “Omdat ik begreep hoe netwerken functioneren, zag ik ook hoe telegrafienetwerken werkten. Toen wist ik: dit is mijn onderwerp.”
Wat internet voor ons was, was telegrafie destijds. Internet wordt ook wel de tweede communicatierevolutie genoemd.
Een communicatierevolutie vóór het internet
De vergelijking met vandaag ligt voor de hand, al plaatst Borm daar een nuance bij. “Je moet als historicus altijd oppassen voor anachronismen. Dat je dingen gaat vergelijken die eigenlijk onvergelijkbaar zijn.”
Toch is de parallel moeilijk te negeren. “Wat we sinds de jaren negentig hebben gezien met internet, mobiele apparaten, cloud computing en kunstmatige intelligentie, is een communicatierevolutie met enorme maatschappelijke impact. In die zin kun je zeggen: het internet van nu is de telegrafie van toen.”
In de negentiende eeuw sprak men zelfs van een ‘wereldtelegraafnet’. “Wat internet voor ons was, was telegrafie destijds. Het wordt ook wel de tweede communicatierevolutie genoemd. En dat had allerlei effecten - economisch, politiek en maatschappelijk.”
De echte verandering zat niet alleen in snelheid, maar in gedrag. De manier van werken veranderde.
Hoe ondernemers ineens anders gingen werken
Die effecten worden het duidelijkst in concrete verhalen. Eén voorbeeld laat scherp zien wat er veranderde: de Amsterdamse graanhandelaar P.W. Janssen. “Hij kocht rogge in Oost-Europa, in Rusland, en verkocht dat in Nederland, onder andere aan bedrijven in de Zaanstreek en in Schiedam.”
Voor de komst van de telegrafie was dat een traag en onzeker proces. “Hij gaf een kapitein opdracht om naar Sint-Petersburg te varen en daar graan te kopen binnen bepaalde marges. Vervolgens moest hij maar afwachten waar die kapitein mee terugkwam.” Met de telegrafie veranderde dat fundamenteel: “Hij kon ineens rechtstreeks communiceren met zijn agent in Sint-Petersburg. De kapitein werd uitvoerder in plaats van beslisser. En tegelijkertijd kon hij bijvoorbeeld ook in Odessa prijzen opvragen.”
De echte verandering zat niet alleen in snelheid, maar in gedrag. “De manier van werken veranderde. We noemen dat arbitragehandel: kopen en verkopen op basis van prijsverschillen. Dat ging niet alleen sneller, maar ook anders. Er ontstond een herconfiguratie van hoe mensen zaken deden.” Borm beschrijft dit als een nieuw ‘informatieregime’. “Er werd op een andere manier met informatie omgegaan. Dat veranderde hoe markten functioneerden en hoe handel intra-Europees werd georganiseerd.”
Markten verbinden: van Sneek tot Chicago
Die verandering bleef niet beperkt tot individuele ondernemers. Hele markten werden opnieuw georganiseerd. “Telegrafie werd gebruikt voor twee belangrijke doelen,” legt Borm uit. “Het verbinden van markten – marktintegratie – en het organiseren van informatie.”
Dat zie je bijvoorbeeld in Friesland. “De boter- en kaasmarkt in Sneek wilde heel graag een telegraafkantoor. Daarmee konden ze sneller schakelen met afzetmarkten in Amsterdam en Rotterdam.” Zonder snelle verbinding voelde Sneek zich geïsoleerd. “Je moet bedenken dat er nog geen spoorwegen waren. Dus telegrafie werd een manier om toch aangesloten te zijn op de rest van de markt.” Het effect was concreet. “Boeren en handelaren konden beter afstemmen tussen productie en verkoop. Dat maakte hun positie sterker.”
Op grotere schaal ontstonden zelfs nieuwe vormen van handel. “Er kwamen termijnmarkten. Handel ging niet meer alleen over fysieke producten, maar ook over toekomstige oogsten.” Die markten werden internationaal. “De termijnmarkt in Chicago ging prijzen bepalen die relevant waren voor boeren in Nederland. Dat betekende dat boeren in Groningen afhankelijk werden van informatie via telegrafie.”
Die afhankelijkheid van technologie – en de stress die dat kan opleveren – herkennen we vandaag de dag eigenlijk nog steeds.
Werken met technologie was niet vanzelfsprekend
Dat nieuwe systeem bracht ook onzekerheid met zich mee. Dat blijkt uit een bijzonder detail uit het archief: een gedicht van een telegrafist op Java. “In archieven kom je soms kleine juweeltjes tegen die een groter verhaal vertellen,” zegt Borm. “Dit was zo’n geval.”
De omstandigheden waren allesbehalve eenvoudig. “Het ging om een Europese technologie die moest functioneren onder totaal andere omstandigheden. Denk aan klimaat, moessonregens en zelfs olifanten die infrastructuur konden beschadigen. In zijn gedicht beschrijft de telegrafist hoe het elke dag spannend was of hij verbinding zou krijgen met andere telegraafkantoren.” Die afhankelijkheid voelt opvallend modern. “Die afhankelijkheid van technologie – en de stress die dat kan opleveren – dat herkennen we vandaag de dag eigenlijk nog steeds.”
Post en telegraafkantoor, Postweg, Batavia, 1880. Bron: Wiki Commons.
Een andere rol voor de overheid
Ook de rol van de overheid rond technologie was anders dan vandaag. “De afgelopen decennia hebben we technologie vaak aan de markt overgelaten,” zegt Borm. “Maar daardoor zijn we afhankelijk geworden van digitale technologie uit bijvoorbeeld de Verenigde Staten.”
In de negentiende eeuw werd een andere keuze gemaakt. Thorbecke besloot om telegrafie een staatsdienst te maken. Dat klinkt misschien paradoxaal, maar hij had daar een politiek doel mee. Dat doel was nationaal. “Hij wilde via de telegrafie een publieke gemeenschap creëren, als onderdeel van een nationale eenheidsstaat.” Daarnaast speelde ook een internationale dimensie. “De Nederlandse overheid wilde neutraliteit behouden en de soevereiniteit versterken. Telegrafie werd gezien als een middel om dat te ondersteunen.”
Voor wie is dit boek?
De adoptie van de telegrafie in Nederland en Nederlands-Indië, 1845-1914 is in eerste instantie geschreven voor een academisch publiek. “Het is relevant voor economische historici, politieke historici en techniekhistorici,” zegt Borm. “Omdat het precies op het snijvlak van die drie disciplines zit.”
Maar de relevantie reikt verder. “Ik vind dat het ook een must-read is voor politici. Want als we het over technologie hebben, moeten we het eigenlijk hebben over politieke technologie – net zoals we spreken over politieke economie.” Volgens hem liggen er duidelijke lessen voor vandaag. “Er zijn historische lessen te leren uit het wereldtelegraafnet voor onze huidige uitdagingen.”
Waarom dit verhaal juist nu gelezen moet worden
Wat begon als historisch onderzoek, kreeg gaandeweg een onverwachte actualiteit. “Toen ik negen jaar geleden begon, had ik niet kunnen voorzien dat dit onderwerp zo actueel zou worden,” zegt Borm.
De kernvraag blijkt tijdloos. “Ook in de negentiende eeuw speelde de vraag hoe je als land controle houdt over cruciale technologie.” Misschien is dat wel de belangrijkste les. De geschiedenis van de telegrafie laat zien dat technologie niet alleen bepaalt hoe snel we communiceren, maar vooral hoe we werken, handelen en organiseren. Of, zoals De adoptie van de telegrafie in Nederland en Nederlands-Indië, 1845-1914 duidelijk maakt: wie wil begrijpen hoe technologie markten en dagelijks leven verandert, hoeft niet alleen naar het heden te kijken – maar kan verrassend veel leren van de negentiende eeuw.