Hoe beleef je als bestuurder het einde van een tijdperk? De laatste gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, Van Starkenborgh, maakte de overgang van kolonie naar onafhankelijkheid van dichtbij mee. Zijn naam duikt regelmatig op in de geschiedenis van de dekolonisatie, maar een wetenschappelijke biografie ontbrak lange tijd.
Historicus Paul van Lunteren schreef die biografie: Van Starkenborgh (1888-1978). Wat voor man was hij? En klopt het beeld dat we van hem hebben?
Een prikkeling die uitgroeide tot historisch onderzoek
Het onderzoek naar Van Starkenborgh begon in 2017, toen Paul op zijn persoon stuitte.
Elk historisch onderzoek begint met een prikkeling.
‘Hij fascineerde mij vanwege de ingrijpende periode waarin hij aan het hoofd van de voormalige kolonie stond. Na de Tweede Wereldoorlog volgde de dekolonisatie en de onafhankelijkheid van Indonesië. De samenleving zoals die in Indië had bestaan, was voorbij, en daarmee ook de functie van gouverneur-generaal, die na 1945 niet meer terugkeerde.’
‘Mijn interesse was gewekt en de ene na de andere vraag begon ik mezelf te stellen. Hoe had Van Starkenborgh deze laatste periode beleefd? Hoe zag Indië er in de laatste jaren van zijn bestaan uit? Wat waren de belangrijkste thema's in die tijd? En welke rol heeft Van Starkenborgh hierin gespeeld?’
Om die vragen te beantwoorden deed Paul uitgebreid archiefonderzoek, onder meer in het Nationaal Archief en de Groninger Archieven. Daarnaast raadpleegde hij ministeriële archieven, diplomatieke stukken, familiearchieven en kranten via Delpher, om niet alleen feiten te reconstrueren, maar ook de tijdsgeest te begrijpen. Uiteindelijk zag de biografie in oktober 2025 het levenslicht.
Een genuanceerd beeld
In de historische literatuur wordt Van Starkenborgh neergezet als een volgzame diplomaat of visieloze hoge ambtenaar, die vooral de bestaande verhoudingen wilde handhaven.
Paul: ‘Voorafgaand aan het schrijven van dit boek was ik benieuwd of dat beeld klopte, of dat we het moeten nuanceren. Naar mijn mening is dat laatste aan de orde.’
Hij behandelde ontwikkelingen zelfstandig en situationeel, niet om bestaande verhoudingen te handhaven.
‘Vanzelfsprekend gold voor zijn functies als ambassadeur, commissaris en gouverneur-generaal dat hij zich (uiteindelijk) moest verhouden tot de kaders die de regering stelde. Maar in Nederlands-Indië toonde hij met zijn optreden aan dat hij de ontwikkelingen steeds zelfstandig en situationeel behandelde, en er niet op uit was om de bestaande verhoudingen te handhaven. Zo weigerde hij naar de verzelfstandiging van Nederlands-Indië alleen te kijken, maar zag hij die ontwikkeling ook in samenhang met Suriname en het Caribisch gebied. Hij stond hierin vreemd en alleen, zowel binnen de koloniale kringen in Indië als in zijn verhouding tot de regering.’
‘Velen wensten óf Indië in het geheel niet te verzelfstandigen óf uitsluitend aan Indië aandacht te geven en daarbij Suriname en het Caribisch gebied te negeren. Van Starkenborgh keek, als een van de weinigen, vanuit het gehele verband van het Koninkrijk naar het Indonesische vraagstuk. Hij deinsde er niet voor terug om dit standpunt richting de regering uit te dragen. Dat deed hij ook in september 1945, toen hij met minister Logemann een duidelijk meningsverschil had over de houding van de regering ten opzichte van de Indonesische revolutie. Aan de basis daarvan lag Van Starkenborghs andere kijk op Indië dan die van Logemann. Hij bleef consequent kijken vanuit het gehele verband van het Koninkrijk.’
Vooruitziend in een tijd van onzekerheid
Op meerdere momenten liet Van Starkenborgh zien dat hij verder en breder keek dan veel van zijn tijdgenoten.
‘Toen Nederland na de aanval op Pearl Harbor de oorlog verklaarde aan Japan, waarschuwde Van Starkenborgh op 26 december de regering dat men in Den Haag niet moest verwachten dat, bij een verlies van de Indische archipel, de Britten en de Amerikanen het eilandenrijk zomaar zouden heroveren ten gunste van Nederland. Zeer waarschijnlijk zouden zij zich gaan bemoeien met de strategisch en economisch belangrijke eilanden en hun oren te luisteren leggen bij Indonesische nationalisten.’
Hij deed dit in een tijd waarin velen emotioneel verbonden waren met de geallieerde strijd tegen Duitsland en Japan en waar vrijwel alle aandacht naartoe ging. Van Starkenborgh keek op dat moment verder en opnieuw breder. Nederland was een kleine speler en van idealistische vriendschap binnen het bondgenootschap moest men zich volgens hem geen illusies maken. Na afloop van de oorlog bleek zijn voorspelling grotendeels uit te komen.
Een vergelijkbare zelfstandige houding blijkt uit zijn advies in juni 1946.
Het typeert Van Starkenborgh als een realistisch mens die zijn mening kon aanpassen wanneer de situatie daarom vroeg.
‘Na de Kamerverkiezingen van juni 1946 adviseerde Van Starkenborgh samen met Van Kleffens de politici Beel en Drees. Hun advies was om de Indonesische kwestie op dat moment te internationaliseren en niet op eigen initiatief te proberen een oplossing voor dit conflict te zoeken.’
‘Vrij vroeg tijdens de dekolonisatie adviseerde Van Starkenborgh dus het tegenovergestelde van wat de Nederlandse regering poogde te doen, namelijk zelfstandig een uitweg zoeken voor het conflict.’
Standvastigheid in persoonlijke keuzes
Naast zijn politieke en bestuurlijke rol valt ook zijn persoonlijke houding op.
‘Tijdens de economische onderhandelingen met Japan in 1940 en 1941 kreeg hij van de Japanse onderhandelaars “het aanbod” dat zij zouden informeren in Berlijn naar het welzijn van zijn oudste dochter, die toen onder Duitse bezetting in Nederland leefde. Van Starkenborgh wist al meer dan een jaar niets over zijn dochter en dus was het verleidelijk om op dat aanbod in te gaan, waardoor hij natuurlijk chantabel zou zijn geworden. Hij verkoos dit niet te doen, hetgeen toont dat hij zich niet liet verleiden en bij zijn rol bleef.’
‘Hetzelfde gold voor zijn krijgsgevangenschap in Japanse kampen. Het feit dat hij in 1942 ervoor koos niet te vluchten, heeft hem een haast mythische status gegeven in de herinnering van oud-krijgsgevangenen. Het getuigt van moed om die keuze te maken, terwijl hij zeker de middelen had om op het laatste moment nog uit te wijken naar Australië.’
Het belang van deze biografie
‘De dekolonisatie van Indonesië heeft ingrijpende gevolgen gehad, zeker vanwege de doorwerking ervan in het leven van vele families. Denk aan al die mensen wier (groot)ouders vanuit Indonesië hier kwamen aan het einde van de jaren veertig of, later, in de jaren vijftig.’
‘Zij hebben herinneringen aan het Indische verleden, gewoonten en gebruiken. In die herinnering heeft Van Starkenborgh tot ver na de oorlog een rol gespeeld. Zijn portret hing in 1985 tijdens een herdenking in het Congresgebouw in Den Haag prominent náást dat van koningin Wilhelmina. Dit toont al aan dat Van Starkenborgh in de herinneringscultuur aan het Indische verleden en het einde daarvan door de dekolonisatie een rol is blijven spelen.’
‘Dit beeld was in eerste instantie gebaseerd op zijn krijgsgevangenschap tijdens de oorlogsjaren. Met mijn biografie wil ik dit aanscherpen door te laten zien dat hij zelfstandig en karaktervast met elke situatie in zijn leven probeerde om te gaan en zijn positie (opnieuw) te bepalen - ook tijdens de dekolonisatieperiode, toen hij, in tegenstelling tot wat men voorheen dacht, bereid was van inzicht te veranderen.’
Ontdek het volledige verhaal
Wilt u meer weten over deze cruciale periode en de rol van Van Starkenborgh daarin? Lees verder in Van Starkenborgh (1888-1978).