Het komt niet vaak voor dat je als historicus tijdens archiefonderzoek tegelijkertijd een beetje van de zon kan genieten. Doorgaans liggen de kwetsbare stukken in een kil depot en mag je ze inzien in een niet heel veel warmere studiezaal, bij gedempt licht.
Het archief van het Occo Hofje berust echter nog altijd in de regentenkamer van het hofje. Doorgaans zit het veilig opgeborgen in de ingebouwde kast, terwijl de gordijnen van de regentenkamer eigenlijk altijd dicht zijn, om de historische inboedel te vrijwaren van de gevolgen van blootstelling aan het zonlicht dat vanuit het zuiden onbarmhartig de regentenkamer in kan schijnen.
Ik heb weleens een archiefstuk zitten lezen met kousenvoeten op de vensterbank in het zonnetje.
Van extra kacheltjes tot verkoelende bries
De regentenkamer heeft centrale verwarming, maar de historische vensters zijn niet geïsoleerd. In de winter moesten er dan ook extra kacheltjes worden neergezet. In de zomer was het daarentegen noodzakelijk om een tuinvenster wijd open te zetten, en een ander venster aan de gracht te openen, zodat er een verkoelende bries door de kamer kon trekken. Natuurlijk zette ik dan niet de vensters tegenover elkaar open – één harde windvlaag, en een archiefstuk zou in de gracht kunnen belanden!
Maar ik heb weleens een archiefstuk zitten lezen met kousenvoeten op de vensterbank in het zonnetje – uiteraard zorgde ik ervoor dat het archiefstuk in kwestie dan niet in de zon kwam.
Onder het toeziend oog van de familie Occo
De geschiedenis van het Occo Hofje, samengebracht in Salig sijn de barmhertigen, schreef ik samen met Vibeke Kingma, die er ook heel wat uren heeft doorgebracht. Zij deed het onderzoek naar het leven van Cornelia Occo, de stichteres van het hofje; ik deed onderzoek naar het geslacht Occo en de geschiedenis van het hofje. Allebei brachten we veel tijd door in de regentenkamer, soms ook samen. We werden omringd door portretten van familieleden van de Occo’s, en Vibeke voelde zich wel eens kritisch bekeken door een van de strenger ogende dames aan de muur.
Zelf werd ik vaak getroffen door een van de grotere schilderijen aan de muur, een portret van een van de regentessen van het hofje met haar twee jonge zoons. Zij was een achternichtje van Cornelia Occo en speelde een belangrijke rol in de geschiedenis van het hofje. Dat had ook te maken met een familietragedie: haar twee zoons, allebei voorbestemd om ooit ook het hofje te besturen, stierven allebei op jeugdige leeftijd. Het portret van de regentes en haar zoons werd geschilderd toen ze al weduwe was: ook haar echtgenoot was heel jong overleden. Uit de archiefstukken bleek wel hoe zwaar haar deze verliezen was gevallen: de nog altijd bestaande kapel van het hofje dankt zijn bestaan aan haar rouw, want zij schonk grote geldbedragen aan het hofje na de dood van haar zoons.
Stukken uit het persoonlijk archief van Cornelia Occo. Foto: Arjan Bronkhorst.
Het persoonlijke archief van de stichteres stond eeuwenlang op zolder in een koffer.
Persoonlijk archief in een koffer op zolder
Het heeft iets heel bijzonders om de geschiedenis van een bepaalde plek te bestuderen op de plek zelf. Doorgaans breng je als historicus veel tijd door achter je beeldscherm of tussen de paperassen in een klimaatbeheerst archief. In dit geval bekeken we geschriften en papieren die al vanaf de bouw aanwezig waren in het hofje. Het persoonlijke archief van de stichteres – een ongewone schat, want meestal is weinig over van de papieren van een individu – stond er eeuwenlang op zolder in een koffer. Vibeke en ik waren een van de eersten die er grondig naar konden kijken.
Dankzij die meters papier is Cornelia Occo gaan leven voor ons. Uit de hoofdstukken die we aan haar leven wijdden rijst een vrouw van vlees en bloed op, een vrouw geteisterd door lichamelijk ongemak, liefdesverdriet (denken we) en een erfenisruzie, maar die zich, eenmaal aan de betutteling van haar familie ontworsteld, ontpopte tot een verstandige en zelfstandige zakenvrouw. Met haar door beleggingen en handel vergaarde vermogen kon het hofje worden gesticht. En het door haar achtergelaten archief konden we gebruiken om het leven van een ongehuwde katholieke Amsterdamse uit de 18de eeuw te reconstrueren en een idee te krijgen van wat haar zoal dreef.
Het door Cornelia gestichte hofje stond dus niet op zichzelf maar maakte onderdeel uit van een katholieke zorginfrastructuur.
Meer dan alleen een hofjesgeschiedenis
Ons boek is dus meer dan alleen een hofjesgeschiedenis: het is ook een bijdrage aan de Nederlandse vrouwengeschiedenis. Daarnaast is het een bijdrage aan de geschiedenis van de katholieke minderheid in Nederland. De Occo’s waren doorgaans geharnaste katholieken, die zorg droegen voor zowel de geestelijke als stoffelijke noden van de katholieke bevolking.
Het hofje bood woonruimte en medische hulp aan een aantal katholieke vrouwen, die er kon wonen dankzij de voorspraak van vooraanstaande Amsterdamse katholieken. Wie bedlegerig werd en echt niet meer in het hofje kon blijven – iets wat men zo lang mogelijk poogde te voorkomen – vond onderdak bij katholieke verpleegtehuizen in Amsterdam. Het door Cornelia gestichte hofje stond dus niet op zichzelf maar maakte onderdeel uit van een katholieke zorginfrastructuur – een van de conclusies van ons boek.
Van Amsterdam naar Brugge, Brussel en Beveren
Wie een hofjesgeschiedenis schrijft, kan doorgaans niet volstaan met alleen maar het archief van het hofje zelf. We zaten dikwijls ook achter ons beeldscherm stukken uit de rijke collectie van het Amsterdams Stadsarchief te bekijken, die de nodige aanvullingen gaven en de Occo’s en hun milieu in een scherper perspectief plaatsten.
Het familiearchief van de regenten wordt bovendien bewaard in Brugge, terwijl er ook nog archiefmateriaal van de regenten moest worden opgehaald in Brussel. Voor het zo goed mogelijk completeren van de regentenlijst moesten we naar de afdeling Beveren van het Belgische Rijksarchief, want daar liggen de notariële archieven van de provincie Antwerpen.
Occo Hofje vanuit de lucht. Foto: John Lewis Marshall.
Een hofje lijkt een wereldje op zichzelf, maar een hofje omvat in zichzelf ook een wereld: ons onderzoek bracht ons naar onvermoede plaatsen en onderwerpen.
Een wereld op zichzelf én wereldomvattend
Een hofje lijkt een wereldje op zichzelf, afgesloten van de woelige buitenwereld door een stevige poort. Zo is het ook met het Occo Hofje, maar wat al gauw duidelijk werd uit dat archief dat Vibeke en ik daar bestudeerden, is dat een hofje in zichzelf ook een wereld omvat: ons onderzoek bracht ons naar onvermoede plaatsen en onderwerpen – zo kon Vibeke bijvoorbeeld Cornelia’s garderobe reconstrueren en daarmee iets zeggen over de 18de-eeuwse mode, en moesten we constateren dat Holocaust en slavernij ook over de geschiedenis van het Occo Hofje een schaduw werpen.
Van ons onderzoek in die regentenkamer hebben we dan ook een oude les bevestigd gekregen: ad fontes, terug naar de bronnen! Wie dat doet, zal zien dat er zelfs in een ‘klein’ onderwerp als de geschiedenis van één hofje een wereld aan geschiedenis besloten ligt.
Benieuwd naar het resultaat van het bronnenonderzoek van Henk en Vibeke?
In
Salig sijn de barmhertigen leest u over afkomst, leven en werk van Cornelia Occo en over haar nalatenschap: het Occo Hofje, ingebed in de geschiedenis van katholiek Amsterdam. Het is bovendien het verhaal van kooplieden en advocaten, leiders van hun gemeenschap, van talloze vrouwen die hier een toevluchtsoord vonden en van de regenten uit het Belgische geslacht Gilles de Pélichy, die nog altijd de ‘barmhartigheid van Occo’ hoog in het vaandel hebben staan.
Henk en Vibeke zijn over hun boek geïnterviewd door Koen Kleijn, hoofdredacteur van Ons Amsterdam. Dat interview kunt u beluisteren op Spotify.