Historisch onderzoek kan op verschillende manieren starten. Voor auteur Pia van Wijnbergen was het een achttiende-eeuwse gravure die haar terugbracht naar een landhuis dat ze al uit haar jeugd kende: het Gnadenthal, vlak bij Kleef. Wat volgde was een jarenlange zoektocht naar de bewoners, het huis en het leven dat zich daar eeuwenlang afspeelde.
In haar boek Het Gnadenthal ontvouwt zich een rijk portret van families, tijden en veranderingen. We spraken met de auteur over haar onderzoek, bronnen en de magie van het huis.
Het onderzoek begon met één gravure. Wat zag u daarin dat niet meer losliet?
“In een prentenboek stuitte ik op een gravure uit 1745 van het Gnadenthal bij Kleef, naar een tekening van Jan de Beyer. Die gravure laat een wereld zien die totaal anders was dan het Gnadenthal zoals ik het kende, het huis van mijn grootouders, waar ik als kind kwam. Je ziet een tuin in Le Nôtre-stijl, met beelden, strak geschoren heggen en mensen die er wandelen in prachtige japons met hoepelrokken en mannen met pruiken. Het beeld riep meteen vragen op: hoe leefden de mensen daar? Wat gebeurde er achter die façade van schoonheid? Dat wilde ik begrijpen.”
Welke herinneringen heeft u aan het Gnadenthal?
“Toen ik een kleuter was, bezocht ik het Gnadenthal regelmatig, mijn grootmoeder en haar zoon Victor woonden er. Het was heerlijk om daar buiten in de tuin en in de omgeving rond te wandelen, bloemen te plukken en eendjes te voeren. Oom Victor had ook een grote herdershond die meewandelde.”
Wat heeft u tijdens het onderzoek het meest verrast?
“Ik vond het opvallend hoeveel mensen jong overleden. In de archieven kwam steeds weer naar voren dat velen stierven aan tuberculose. Dat maakte de geschiedenis ineens heel tastbaar. Achter de namen en data zag je het kwetsbare leven van toen.
De laatste bewoners, de familie Van Hövell — mijn eigen familie — kwam tijdens het onderzoek het dichtst bij. Dankzij hun persoonlijke informatie zoals brieven, notities, foto’s en kasboeken gingen zij echt leven. Je ziet wat ze kochten, waar ze zich zorgen over maakten, hoe hun dagelijks bestaan eruitzag. Daardoor werden ze bijna tijdgenoten.
De oorlogsdagboeken van Ottine en Lily, de zussen van mijn vader Winold, raakten me het meest. Vooral de delen waarin zij hun leven tijdens de Tweede Wereldoorlog beschrijven, maakten grote indruk op mij. Het waren twee jonge vrouwen die probeerden er het beste van te maken, die dolgraag naar feesten wilden gaan.”
Familiereünie op het Gnadenthal, 21 juli 1904
Pia’s favoriete plek
Mijn favoriete plek op het Gnadenthal zijn de trappen van het bordes. Als je daar zit, kijk je uit op de vijver. Je voelt er letterlijk de geschiedenis om je heen. Je kunt je voorstellen hoe generaties bewoners daar hebben gezeten, met hetzelfde uitzicht.
Het Gnadenthal met oranjeboompjes en een feestelijk versierd bootje in de vijver, 1937
Wat hoopt u dat lezers meenemen na het lezen van het boek?
“Ik hoop dat lezers zien hoe mensen in verschillende tijden leefden — in oorlog en vrede — en hoe het huis en zijn tuin voortdurend veranderden met zijn bewoners. Op het Gnadenthal woonden heel uiteenlopende families: Pruisische hoge ambtenaren, Amsterdamse renteniers en later de landadel van Van Hövell met hun pachters. Het laat zien hoe geschiedenis niet abstract is, maar bestaat uit echte levens, op één plek samengebracht.”
Over het boek
Het Gnadenthal is een rijk geïllustreerd portret van een landhuis op de grens van Nederland en Duitsland en van de families die er vanaf circa 1700 woonden. Auteur Pia van Wijnbergen combineerde archiefonderzoek met familiebronnen — van kasboeken tot oorlogsdagboeken — en brengt zo de geschiedenis van het huis, het interieur, de tuin, de familiekerk en zijn bewoners tot leven. Het Gnadenthal staat er nog altijd als stille getuige van veranderende tijden en generaties die kwamen en gingen.