Het onderzoek dat ten grondslag ligt aan het boek 'Willem van Tijen (1894-1974). Wonen tot geluk maken', dat een plekje veroverde op de longlist van de mr. J. Dutilhprijs 2026 voor het beste boek over Rotterdam, leverde een aantal opmerkelijke feiten op over deze visionaire architect. Hier lichten we er vier uit: zijn sociale bewogenheid, zijn duidelijke toekomstvisie en het feit dat hij, hoewel hij gezien wordt als pionier van het Nieuwe Bouwen, nooit een opleiding tot architect genoot.
Ook bijzonder: uit het onderzoek voor Willem van Tijen (1894-1974). Wonen tot geluk maken konden concrete gebouwen aan Van Tijen worden toegeschreven.
Sociale bewogenheid
Het eerste dat opviel tijdens het onderzoek was de sociale bewogenheid van Willem van Tijen. Van jongs af aan kreeg hij het sociale gedachtengoed al mee. Zijn ouders initieerden een coöperatieve woongroep in het Friese Oldeberkoop, die helaas door het jong overlijden van vader Willem in 1901 stagneerde.
Zowel in zijn privéleven als in zijn werk kwam zijn sociale betrokkenheid naar voren. In de Tweede Wereldoorlog ontfermde hij zich met zijn gezin over een Joodse jongen, en na de oorlog stond hij met zijn Rotterdamse architectenbureau aan de wieg van de sociale woningbouw.
Van Tijens ontwerpen hadden een diepgaande impact op het naoorlogse leven, werken en wonen, waarbij hij steeds gedreven was door de overtuiging dat architectuur een middel was om het dagelijkse leven te verbeteren.
Zijn ontwerpen hadden een diepgaande impact op het naoorlogse leven, werken en wonen, waarbij Van Tijen steeds gedreven was door de overtuiging dat architectuur een middel was om het dagelijkse leven te verbeteren. We zien dit terug in zijn stedenbouwkundige plannen en in zijn ontwerpen voor betaalbare woningen, bejaardentehuizen en scholen. Zijn plannen voor onder andere Rotterdam Zuidwijk, Vlaardingen Westwijk en Vlaardingen Babberspolder-Oost kenmerkten zich door licht, groen en ruimte, voor Van Tijen essentiële elementen voor de leefbaarheid.
Kralingse Plaslaanflat, Kralingse Plaslaan 118 t/m 200 en Ramlehstraat 2, Rotterdam (1936-1938). Balkonzijde, 2019 (Kokon)
Bovendien vond hij het belangrijk dat de wijken gemeenschappelijke voorzieningen hadden, zoals scholen, winkels en moestuinen. Hij zag een buurt als een gemeenschap waarin buurtbewoners lief en leed deelden en kinderen de ruimte hadden om te spelen.
De woningen zelf moesten voldoen aan de behoeften van de mensen die er woonden, ongeacht of dat arbeiders waren of mensen uit de middenklassen, kleine of grote gezinnen, bejaarden of alleenwonenden. Op ingenieuze wijze wist hij de woningen zo in te delen dat het beperkte oppervlakte zo efficiënt mogelijk gebruikt kon worden. Denk aan doorgeefluiken tussen keuken en kamer, en schuifwanden om slaapkamers bij de woonruimte te betrekken en vice versa.
Kaart van Vlaardingen, 1950, schaal 1:5.000, bij de uitgave Vlaardingen op en over de scheidingslijn met de stad en haar beoogde uitbreidingen (Kokon)
Blik op de toekomst
Een ander interessant gegeven dat naar voren kwam uit het onderzoek, was Van Tijens duidelijke visie op de toekomst. Hij schreef veel over de manier waarop in de moderne tijd geleefd en gewoond zou moeten worden. Toekomstbestendigheid was een van de speerpunten in zijn werken. In 1947 beschreef hij in het boekje Rotterdam anno 2000, werk- en woonstad zijn visie op toekomst van Rotterdam: “… Wij hebben de verplichting aan de komende generaties een werk- en woonstad na te laten. Rotterdam anno 2000 zal het grote, complete, moderne, sociale organisme zijn, waarop Nederland even trots is als op zijn residentie-stad: Den Haag en zijn hoofdstad en cultureel centrum: Amsterdam.”
Ir. W. van Tijen (1947), Rotterdam anno 2000 – Werk- en Woonstad, W.L. & J. Brusse N.V. Rotterdam
Uit zijn opmerkingen over de toekomst blijkt dat Van Tijen een ware visionair was: hij verwachtte dat er in het jaar 2000 een 40-urige werkweek zou zijn en dat kinderen tot hun 18e jaar verplicht middelbaar of vakonderwijs zouden volgen. De indeling van de huizen zou daarop aangepast moeten worden: ruimte voor de kinderen om hun huiswerk te maken, slaapkamers groot genoeg om voor ieder kind een eigen bed te plaatsen en plek buiten de woonkamer om de was te drogen. Ook de wijkgedachte als toekomstperspectief wordt in dit boekje uitgebreid beschreven.
Van Tijen verwachtte dat wat er na de Tweede Wereldoorlog gebouwd zou worden tot ver na het jaar 2000 nog zou staan. Niet alles wat hij gebouwd heeft, is bewaard gebleven, mede omdat woningen en bejaardentehuizen niet meer aan de eisen van deze tijd voldeden. De woningen en gebouwen die nog bestaan, zijn monumenten of gerenoveerd. Wat vooral toekomstbestendig is gebleken, is de structuur van de wijken zoals die door Van Tijen bedacht is.
Groothandelsgebouw, Stationsplein 45, Rotterdam (1945-1952) bij de opening van de Weenatunnel, 1952 (sar)
Civiel ingenieur of architect?
Ten slotte is het opmerkelijk dat Van Tijen, hoewel hij wordt gezien als pionier van het Nieuwe Bouwen, nooit is opgeleid als architect. Na zijn rechtenstudie en 2,5 jaar militaire dienst werkte hij in Nederlands-Indië als ingenieur in een Sumatraanse goudmijn en behaalde hij aan de Technische Hoogeschool te Bandung zijn ingenieursdiploma. Wegens polio was hij gedwongen om terug te keren naar Nederland, waarna hij zich verdiepte in de volkshuisvesting.
Van Tijens kracht lag in het mondeling overdragen van zijn ideeën en visie.
Zijn kracht lag niet in het ontwerpen op papier maar in het mondeling overdragen van zijn ideeën en visie. Door samen te werken met buitengewoon goede architecten en tekenaars kregen zijn ideeën vorm. Zo werkte hij onder andere samen met Hugh Maaskant aan de Rotterdamse Manege, het Clubgebouw voor de Rotterdamse Zeilvereniging, het flatgebouw aan de Kralingse Plaslaan en het Groothandelsgebouw. Ernest Groosman tekende met behulp van de input van Van Tijen de Zuidpleinflat in Rotterdam en met Wim Wissing ontwierp hij het Structuurplan Vlaardingen, de wederopbouwplannen voor Velsen-IJmuiden en het Plan Zuidwijk in Rotterdam.
Ondanks dat Van Tijen geen architectuuropleiding had genoten, ontving hij een eredoctoraat van de Technische Hogeschool in Delft, kreeg hij de Staatsprijs voor de architectuur en bedankte de Gemeente Vlaardingen hem met de erepenning van de stad.
W. van Tijen met E.H. Groosman (links) en H.A. Maaskant (rechts), ca. 1955 (priv.collectie W. Deeleman-van Tijen)
Oeuvrecatalogus
Tijdens het onderzoek naar het leven en werk van Willem van Tijen werden veel projecten herontdekt. Ondanks dat er een projectenlijst beschikbaar is, mist deze specifieke informatie over projecten; van veel projecten is alleen een projectnummer, gebouwtypologie en plaats overgeleverd. Onduidelijk blijft dan of het project daadwerkelijk is uitgevoerd, waar het precies staat en of het überhaupt nog bestaat of door de sloopkogel is geveld.
Bejaardentehuis Drieën-huysen in Vlaardingen toegeschreven aan Van Tijen
Het onderzoek voorafgaand aan de publicatie van het boek Willem van Tijen (1894-1974). Wonen tot geluk maken heeft geholpen een aantal projectnummers tot concrete gebouwen te herleiden.
Een mooi voorbeeld is bejaardentehuis Drieën-huysen in Vlaardingen, dat werd herontdekt dankzij foto’s van bejaardentehuis De Driehoek in Katwijk. De typische structuur van twee tegenover elkaar staande bouwlagen met loopbruggen en een glazen overkapping in Katwijk, maakte dat een van de onderzoekers het bejaardentehuis in Vlaardingen daarin herkende omdat zijn grootvader er had gewoond.
Heel toevallig om zo een ontwerp uit de projectenlijst opnieuw te ontdekken.
Bejaardentehuis Drieën-huysen, Willem de Zwijgerlaan 260-470, Vlaardingen (1970-1972). Loopbruggen in het atrium, 2024 (foto A. van Deursen)
Meer weten over Willem van Tijen, zijn ideeën en zijn oeuvre? Lees Willem van Tijen (1894-1974). Wonen tot geluk maken.