Falend overheidsbeleid: waar zijn visie, kennis en tijd in Den Haag gebleven?

Volgens Josine Teeuw, oud-rijksambtenaar en historisch onderzoeker, is dat geen toeval. Zij onderzocht hoe het Haagse overheidsbeleid zich vanaf de jaren zeventig heeft ontwikkeld en welke rol politici van zowel links als rechts daarin hebben gespeeld. In haar boek Ik wil er niets van weten. Hoe visie, kennis en tijd uit Den Haag verdwenen beschrijft ze hoe het beleid steeds meer wordt gedomineerd door ad-hocoplossingen, financieel kortetermijndenken en een gebrek aan preventie.

Een kleinere overheid is niet vanzelf een betere overheid

Het recente voornemen om 25.000 rijksambtenaren te schrappen zegt volgens Teeuw veel over de manier waarop de politiek naar overheidsbeleid kijkt.

‘Er is een gebrek aan kennis over dergelijke maatregelen in het verleden. Die zijn altijd mislukt. Net als de zinloze dereguleringstrajecten, die hebben ook weinig opgeleverd.

Daarnaast ontbreekt er een visie op wat de regering met deze maatregel wil bereiken. Wat voor overheid willen we hebben? De politiek kijkt alleen naar financiën en niet naar de inhoud. En dan ook nog naar het financiële effect op korte termijn. Er is bijvoorbeeld al een tekort aan handhavingsambtenaren en politie. Tot welke maatschappelijke kosten leiden nóg minder van deze ambtenaren? Dat is een belangrijk gevolg dat vaak wordt vergeten. Nog afgezien van kostenverhogende factoren als ontslagvergoedingen en noodzakelijke reorganisaties.’

Het middel is vaak erger dan de kwaal. Volgens Teeuw kijkt de politiek zelden naar de echte oorzaken van problemen. Daardoor blijft ze zinloos symptomen bestrijden. ‘Daar neemt ze geen tijd voor en ze wil het niet weten.’

Hoe visie, kennis en tijd uit het overheidsbeleid verdwenen

De verdwijning van visie, kennis en tijd is volgens Teeuw onderdeel van een enorme vicieuze cirkel. Haar hele boek gaat daar over. Een aantal ontwikkelingen heeft elkaar versterkt.

‘Zo raakten politieke partijen vanaf de jaren zestig en zeventig steeds verder los van hun ideologische wortels. Tegelijkertijd werd de samenleving complexer, en daarmee ook de problemen. Die kunnen alleen worden aangepakt als ze vanuit een zeker abstractieniveau worden benaderd en als er tijd voor wordt genomen.’

Simpele oplossingen verergeren problemen en werken soms zelfs averechts. Dat gebeurde steeds meer. Teeuw noemt onder meer de entree van de huursubsidie in het volkshuisvestingsbeleid: aandacht voor wonen maakte plaats voor aandacht voor geld. Er kwam steeds minder aandacht voor preventief beleid, zoals het onderhoud van wegen en de geestelijke gezondheidszorg.

‘De bezuinigingen, vooral vanaf het kabinet-Lubbers, versterkten de ontwikkeling naar steeds meer oplossingsgericht pragmatisme. Ook de kennis die nodig is om goed beleid te maken, verdween steeds meer naar de achtergrond. Als ad-hocbeleid eenmaal begonnen is, is het niet meer te stuiten. Het oplossingsgerichte pragmatisme en het financiële kortetermijndenken houden zichzelf in stand. Uiteindelijk kan dat leiden tot maatschappelijke ontwrichting.’

Bureaucratie en falend beleid: een overheid die haar eigen problemen probeert op te lossen

‘Wat gaat er mis als de inhoud uit het beleid verdwijnt? Dan krijg je ad-hoc- of grabbeltonbeleid. Er zijn geen diepte-investeringen en er is geen preventief beleid meer. Integendeel: er komen hap-snapregels die de overheid steeds weer verandert. Zo ontstaat een overheid die zich richt op het oplossen van problemen die ze zelf heeft gecreëerd. Denk aan dakloosheid, brandjes blussen in de jeugdzorg of de afname van vaardigheden bij kinderen.’

Veel maatschappelijke terreinen zijn inmiddels dichtgeslibd met procedures en regels, en die breiden zich alleen maar uit. ‘Het onvermogen op die terreinen groeit: in allerlei zorgterreinen, het onderwijs, het openbaar vervoer, het verkeer en de woningmarkt. Mensen voelen zich in de steek gelaten door de overheid.'

De onrust in de samenleving komt daar volgens Teeuw zeker mede uit voort.

Steeds weer symptomen bestrijden

Teeuw ziet iedere week voorbeelden in het nieuws. Iedere keer zucht ze weer: daar is-ie weer, een grabbeltonmaatregel. Ze schrijft ze al lang niet meer op, maar uit eerdere aantekeningen haalt ze een aantal voorbeelden aan.

‘Neem de stijgende zorgkosten. Die rijzen de pan uit. Politieke partijen hebben het vervolgens over de vraag of het eigen risico hoger of lager moet worden. Maar dat is een symptoom aanpakken. Daar ligt de oplossing niet. Het systeem moet worden onderzocht. Hoe werkt het huidige proces met de zorgverzekeraars? Op welke kosten wordt het systeem gejaagd door de DBC's (Diagnose Behandelcombinatie)? Hoeveel tijd gaat verloren aan administratie in ziekenhuizen, de thuiszorg en de jeugdzorg? Denk ook aan de afname van preventieve structuren, terwijl preventie juist het antwoord op complexe problemen kan geven en op termijn sterk kostenverlagend werkt.’

Ook de rol van geprivatiseerde ondernemingen vindt Teeuw problematisch. ‘Die moeten maatschappelijke vraagstukken oplossen, maar als ze aandeelhouders hebben, moeten ze ook winst maken. Vaak kiezen ze daardoor voor een kortetermijnaanpak, die het langetermijnmaatschappelijk belang naar de achtergrond verdringt. Waarom is de winst van de KLM niet groot genoeg? Aandeelhouders!’

Ook bij het migratiedebat stelt Teeuw de vraag of de politiek wel naar de echte problemen kijkt. ‘Is migratie echt het probleem? Liggen de oorzaken misschien vooral bij de volkshuisvesting en de vele regels op onder andere de arbeidsmarkt? Er zijn gemeenten waar statushouders snel aan het werk kunnen, soms na omscholing en op een niveau dat aansluit bij hun eerdere werk. Waarom lukt dat niet overal? Het gaat om de oorzaken van problemen. Migranten bestrijden lost niets op, integendeel. Het draagt bij aan de onrust in de samenleving.’

Waarom blijft politiek Den Haag in hetzelfde patroon hangen?

Waarom blijven opeenvolgende kabinetten in hetzelfde patroon ronddraaien? Waarom worden steeds nieuwe maatregelen bedacht, terwijl de onderliggende problemen blijven bestaan?

Teeuw vindt dat een goede vraag, maar kan er niet zomaar een antwoord op geven. 'Daarvoor is nader onderzoek nodig. Hoe denken de spelers in Den Haag zelf te kunnen veranderen? Wat hebben ze daarvoor nodig? Als die vragen niet beantwoorden, blijft de overheid bezig met het bestrijden van problemen die ze vaak zelf mede heeft veroorzaakt.’

Wat moet er veranderen aan de bestuurscultuur?

Haar boek bevat geen hervormingsprogramma. Op basis van haar analyse ziet Teeuw wel mogelijkheden, maar haar aandacht ligt vooral bij de bestuurscultuur.

Teeuw schetst een gewenste nieuwe bestuurscultuur. ‘Dat lijkt misschien een sprookje,’ schrijft ze, maar is volgens haar slechts een kwestie van willen en durven. ‘Als een paar toonaangevende mensen ermee beginnen, kan dat als een olievlek werken.

• In die nieuwe bestuurscultuur bestaat geen haast, maar wel een groot gevoel van urgentie. Er is geduld en er ligt een visie, een einddoel op de lange termijn. Men beseft dat een structurele aanpak van problemen tijd kost.
   
• Kennis en ervaring zijn hooggewaardeerde eigenschappen. Er is respect voor mensen met gedegen kennis: anderen luisteren naar hen, stellen vragen en gaan met hen in discussie. Kamerleden voeren inhoudelijke discussies over regeringsvoorstellen en sturen slechte voorstellen terug, ook als die in het regeerakkoord staan. De inhoud staat centraal en voorstellen moeten passen in een visie die gericht is op resultaten op de lange termijn.
   
• Ook bewindspersonen zijn deskundig op hun vakgebied. Ze willen langetermijndoelen realiseren, werken aan preventie en beseffen dat dit niet binnen hun eigen regeringsperiode hoeft te lukken. Ze hoeven niet met snelle schijnsuccessen te scoren, maar willen Nederland daadwerkelijk verbeteren. Daarvoor investeren ze in een deskundig ambtelijk apparaat, waarin kennis en ervaring weer op orde komen. Samen met deskundigen uit maatschappelijke organisaties moet er tijd en ruimte zijn voor langetermijnbeleid, preventie en handhaving.

Zo'n nieuwe bestuurscultuur is mogelijk als Tweede Kamer en regering dit echt willen en de visie, ambitie en het geduld hebben om aan structurele veranderingen te werken, met kennis als uitgangspunt.’

Teeuw pleit daarbij voor het benutten van lokale en regionale initiatieven en ervaringen uit de praktijk. Laat geslaagde experimenten uitbreiden naar buurgemeenten. Ga onderzoeken hoe die vertaald kunnen worden naar Haags beleid. ‘Met lef, geduldige doortastendheid en stap voor stap uitgedachte systeemveranderingen kunnen maatschappelijke problemen daadwerkelijk worden aangepakt.’

Tijd nemen is tijd winnen

In de bedrijfshulpverlening bestaat het motto: ‘Tijd nemen is tijd winnen.’ Teeuw haalt dat motto ook aan in haar boek. Grote snelheid leidt tot vertraging; andersom kan traagheid veranderingsprocessen juist soepel laten verlopen. Natuurlijk gaat het bij bedrijfshulpverlening om minuten. Bij beleid gaat het eerder om jaren, of op zijn minst maanden. Daar moet de tijd voor worden genomen.

Dat is misschien wel de belangrijkste boodschap van Ik wil er niets van weten. Hoe visie, kennis en tijd uit Den Haag verdwenen. Of het nu gaat om 25.000 minder ambtenaren, de zorg, de woningmarkt, de landbouw of het openbaar vervoer: steeds opnieuw dreigt de politiek te kiezen voor een snelle maatregel, zonder visie op de gewenste situatie en zonder de oorzaken en gevolgen voldoende te onderzoeken.