Wij leven in een wereld waarin macht boven gezag gaat – zoals een eeuw geleden ook. Geopolitieke verschuivingen, economische belangen en het dreigen met militair ingrijpen zetten evenals toen, ook nu de toon. De taal van invloed en overwicht klinkt zelfverzekerd – zoals destijds.
In dat tromgeroffel dreigt de geschiedenis te verschrompelen tot een decorstuk, een zielloze voetnoot. Maar wie de brieven van soldaten die toentertijd vochten bij Verdun, Somme, Ieper leest, weet dat geschiedenis geen terloopse vermelding is, geen vrijblijvende notitie.
Geschiedenis: waakvlam tegen het grote vergeten, medicijn tegen onverschilligheid
Vechten voor een 'rechtvaardige zaak'
Veel mannen in dit boek, Adieu, mes petites, geloofden dat zij vochten voor een rechtvaardige zaak. Velen vertrouwden op hun leiders en hun beloften, op toekomstbeelden die hun werden voorgehouden. Wat zij niet konden voorzien, was de schaal waarop hun levens zouden worden verbruikt. Hun woorden, in ons boek verlost uit hun stilte, tonen wat verloren gaat wanneer macht zich loszingt van empathie en medemenselijkheid.
Geschiedenis vraagt om meer dan kennis. Zij vraagt om aandacht. Het is een waakvlam tegen het grote vergeten, een medicijn tegen onverschilligheid. Het is wat wij met ons boek beogen.
Dagboek van Aldophe
De oorsprong van Adieu, mes petites ligt, zoals wel vaker, bij een ander boek. Niet lang na het verschijnen van zijn Zacht en Eervol. Lijden en sterven in de Grote Oorlog kreeg medeauteur Leo van Bergen een manuscript toegezonden. Het bleek het dagboek over het jaar 1916 te zijn van ene Adolphe, soldaat in de loopgraven van Argonne en Verdun. Door drukte bleef het op de plank liggen maar enkele jaren geleden haalde hij het eruit en begon te lezen. Interessant, maar het viel buiten zijn medisch-polemologische expertise.
Hij belde hierop zijn vriend Bob Latten, die veel meer thuis is in de bewegingen van divisies en bataljons. Ook hij zei: ‘Interessant!’ Maar daarmee is er nog geen boek. Wat opviel was dat er ook een van nostalgie en heimwee doortrokken schijven aan Adolphes dochter Dedée in verwerkt was. ‘Wat nu als we eens allerlei brieven van zowel Franse als Duitse soldaten gaan doorspitten op de thema’s die daarin aan de orde komen? En Adolphes dagboek daarbij als leidraad gebruiken?’ En zo geschiedde.
De mens en de menselijkheid zijn kwetsbaar en macht is, gelukkig, vergankelijk.
Lezen en herinneren
De Eerste Wereldoorlog markeert een scharnierpunt in de Europese geschiedenis. De stemmen van toen zwijgen al meer dan een eeuw – en toch spreken zij nog tot ons. Niet hardop. Niet dwingend. Maar door ze te blijven lezen en daarmee te herinneren, klinken zij luid genoeg om ons te laten beseffen dat de mens en de menselijkheid kwetsbaar zijn en dat, gelukkig, macht vergankelijk is.
In de huidige schemertijd van half vrede, half oorlog, is die uitnodiging misschien wel actueler dan ooit. De geschiedenis laat zien hoe gemakkelijk menselijke waardigheid verloren kan gaan wanneer macht, angst en eigenbelang de overhand krijgen. En hoe snel het lot van onschuldige mensen verdwijnt in een woestijn van vergeten en onverschilligheid.
Kunnen het beschrijven van menselijk leed en het levend houden van de herinnering eraan ooit voldoende zijn om nieuwe oorlogen te voorkomen?
Geleidelijk afglijden
Wij, Bob Latten en Leo van Bergen, schrijven al vele jaren over de chaos en ellende die oorlogen door de eeuwen heen hebben veroorzaakt. Soms bekruipt ons daarbij de gedachte dat we misschien wat naïef zijn. Kunnen het beschrijven van menselijk leed en het levend houden van de herinnering eraan ooit voldoende zijn om nieuwe oorlogen te voorkomen? Maar is er een andere keuze dan het beschrijven of laten zien van ‘the pity of war’ (Wilfred Owen), de ‘desastros de la guerra’ (Francisco de Goya), ‘the backwash of war’ (Ellen LaMotte)?
Oorlogen zijn van alle tijden. En ondanks alles wat wij sindsdien over hun oorzaken en gevolgen hebben geleerd, ontbreekt nog altijd de sleutel die de deur erheen kan afsluiten. Er zijn nu parallellen te trekken met de jaren voor de Grote Oorlog, zoals de Eerste Wereldoorlog in sommige landen nog steeds wordt genoemd. Niet omdat de geschiedenis zich herhaalt, maar omdat menselijke overmoed, politieke berekening en onderschatting van gevaar hardnekkige verschijnselen zijn gebleken. Het afglijden gaat vaak geleidelijk. Pas achteraf wordt zichtbaar hoe dicht men bij de afgrond stond en wanneer precies de rand is overschreden. En wanneer het misgaat, betalen onschuldige mensen doorgaans de hoogste prijs.
De betekenis van herinneren
Misschien schuilt daarin onze naïviteit: dat wij, ondanks alles, blijven geloven in de betekenis van herinneren. Het alternatief, zwijgen en vergeten, lijkt ons nog veel minder aantrekkelijk. Ook daarom schreven wij Adieu, mes petites. Niet omdat wij denken dat een boek oorlog kan voorkomen, maar omdat de mensen die hem hebben meegemaakt het verdienen niet te worden vergeten.
Maar niet alleen de personen. Ook hun wensen, angsten en verlangens verdienen het om te worden herinnerd. Het zijn die emoties die in hun brieven hun weerslag vonden en daarmee in ons boek aan de orde komen, verdeeld over thema’s als afscheid; erbarmelijke frontomstandigheden; geneugten van (of ergernissen over het tekort aan) drank, eten en vrouwen en bovenal angst: angst voor de vijand, angst voor wapentuig zoals kogel, granaat en gas, angst voor de lichamelijke en geestelijke gevolgen van de strijd, angst voor de dood.
Eerste exemplaar
Het eerste exemplaar van ons gezamenlijke boek zal op 10 december 2026 om 16.00 uur worden aangeboden aan de Nijmeegse burgemeester Hubert Bruls, onder voorbehoud van zijn agenda. De presentatie vindt plaats bij boekhandel Roelants in Nijmegen. Aanmelden kan via
roelants@roelants.nl.