Horoscopen fascineren ons al eeuwen. Of je nu gelooft dat sterren invloed hebben op je lot, of gewoon geniet van een wekelijkse voorspelling, er is iets tijdloos aan astrologie. Het begon duizenden jaren geleden, toen mensen patronen ontdekten in de sterrenhemel. Ze merkten dat deze patronen verband hielden met seizoenen en gebeurtenissen op aarde. Van mondelinge overlevering tot ingewikkelde geschriften: deze kennis ontwikkelde zich tot een serieuze wetenschap die werd gebruikt door priesters, koningen en later ook gewone burgers.
Vijftiende-eeuwse medische, astronomische en astrologische kennis
Vanaf de middeleeuwen verschenen almanakken waarin voorspellingen en praktische adviezen stonden, gebaseerd op de stand van sterren en planeten. Een van deze indrukwekkende werken is de Codex W2, een vijftiende-eeuws handschrift vol medische, astronomische en astrologische kennis, verrijkt met kleurrijke miniaturen. Dit bijzondere manuscript biedt een unieke blik op het wereldbeeld van onze voorouders en toont hoe wetenschap en geloof elkaar beïnvloedden.
Inzicht in de leef- en denkwereld van meer dan vijf eeuwen geleden
Het handschrift is in Utrecht gemaakt en het prototype ervan bevindt zich, waarom is onduidelijk, in de Herzog August Bibliothek in Wolfenbüttel (Nedersaksen).
In een nieuwe studie ervan, door emerita hoogleraar Orlanda S.H. Lie, mediëvist Ludo Jongen en hoogleraar Wilken Engelbrecht samengebracht in het boek Een Utrechtse almanak uit de late middeleeuwen, zijn de teksten en afbeeldingen uit dit document nu toegankelijk gemaakt voor een breed publiek. Zij vertaalden de Latijnse en Middelnederlandse teksten naar modern Nederlands en vulden die aan met inzichten en bevindingen rondom de miniaturen. Zo krijgt u een compleet beeld van de leef- en denkwereld van mensen die de almanak meer dan vijf eeuwen geleden maakten en gebruikten. De fascinerende miniaturen van planeten, sterrenbeelden en meer, maken deze publicatie ook nog eens visueel heel aantrekkelijk.
Over de tekens van de dierenriem
De schrijver(s) van de almanak hebben het onder andere uitgebreid over de tekens van de dierenriem:
“Volgens mij is het nuttig om kennis te hebben over de loop van de maan door de tekens [van de dierenriem]. Want de maan heeft het vermogen om ons het beste te helpen. God in de hemel gaf haar haar zeer snelle loop om eeuwig de wereld [het ondermaanse] te besturen en alles wat erin was en zal zijn, zoals ik in een prachtig boek las. In het Nederlands vertaalde ik dat uit het Latijn en ik las daarin dat de maan het niet alleen voor elkaar kan krijgen, maar dat de andere planeten haar bijstaan, en soms tegenwerken.
Maar alleen de gewone wereld ontving zij van God om te bestieren voor alle anderen, om mensen, vogels en dieren hun natuurlijke eigenschappen te geven en nog veel meer heeft zij van God ontvangen, naar we kunnen lezen. Daarom wil ik een begin maken met hetgeen een vriend me heeft gevraagd. Daarom heb ik dit leerboek geschreven waaruit men kan opmaken wat goed is op een dag te doen of wat men moet nalaten te beginnen, wat men kan verliezen, welk weer het is of het zal veranderen.
Laten we beginnen in de naam van Onze Heer.”
Miniatuur van het sterrenbeeld Maagd
Uit de Utrechtse almanak over de Maagd
Over Maagd, het meestvoorkomende teken uit de dierenriem, schrijft de almanak het volgende.
Het zesde teken heet Maagd, die geen kinderen zal baren, vol trouw en bovendien zeer deugdzaam.
Als haar tijd aanbreekt, groeien de vruchten niet meer, maar rijpen ze. Wees er zeker van dat dit na half augustus gebeurt.
In Virgo is de natuur droog en koud, volgens de geschriften. Het is dan gunstig om te zaaien en moestuinen te graven.
Weet ook dat ik het aanbeveel om wijngaarden aan te leggen en bomen te planten, want ze brengen veel voordeel.
Het is ook goed om dan omheiningen te maken en bovendien alle zaken die men met aarde wil maken. Ik zou slechts noodgedwongen willen zwijgen in Tweelingen, Vissen en in dit teken. In Schorpioen – naar we lezen – kan men alles aanvangen waar men twee keer zo veel mee kan verdienen. Het is af te raden een maagd te trouwen, maar een weduwe moet men niet afwijzen. Vermijd zaken te doen in het noorden. Het is slecht om met vuur te werken.
Neem ook geen medicijnen, want de tijd is gewoonlijk van nature koud en droog. De wolken plegen zonder water door de lucht te drijven, maar in het oosten is er soms nattigheid.
Het zesde teken is de Maagd, want zoals de maagd onvruchtbaar is, zo is ook deze tijd onvruchtbaar en wel hierin, dat die niets voortbrengt, maar de vruchten laat rijpen. Wanneer de maan in het teken van Maagd staat, is het slecht om een vrouw te huwen, tenzij zij al geen maagd meer is.
Het is goed een reis te maken, behalve naar zuidelijke streken, en met de kunst van het schrijven te beginnen, te schrijven, te weven, het land te bewerken, vrede te sluiten, met meisjes te vrijen, te planten, te zaaien en zich met iemand te verbinden en nieuwe kleren aan te trekken. Maar het is slecht een huis binnen te gaan, te verhuizen, en eveneens om de ingewanden te behandelen.
Maar Maria was voor en na haar bevalling maagd. Het weer is dan onrustig en koud. Wie in dit teken geboren wordt, zal wijs zijn en zonder zonden sterven.
Meer weten over de kennis uit de almanak?
Bent u benieuwd naar de andere tekens van de dierenriem en wat er verder in de almanak staat, over onder andere aderlaten, tijdrekenkunde, kosmologie, astrologie en de invloed van de maan op de aarde en haar bewoners? Lees dan nu meer over Een Utrechtse almanak uit de late Middeleeuwen.
